"Эдийн засгийг эрчимжүүлэх 100 хоногийн төлөвлөгөө" гаран Засгийн газар ажлаа эхлүүлсэн. Үүний хүрээнд чуулганы нэгдсэн хуралдаанд хэлэлцүүлэхээр хэд хэдэн анхаарал татсан хуулийн төслүүдийг өргөн бариад буй. Түүний дотор Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл ихээхэн маргаан дагуулж байна.

Мэдээж хүндэрсэн эдийн засгийг сэргээх хамгийн том салбар нь уул уурхай. Тэр ч үүднээсээ Засгийн газрын хамгийн түрүүнд хөл дээр нь босгохоор ажиллаж буй салбар нь энэ бөгөөд гол түлхүүр, гол найдвар нь хөрөнгө оруулалтын урсгалыг хэрхэн татах вэ гэсэн бодлого болоод байна.

Энэ ч үүднээсээ Монгол Улсын аж үйлдвэр, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, экспорт, улсын болон орон нутгийн төсвийн орлогод жинтэй хувь нэмэр оруулж байгаа уул уурхайн салбарыг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, эдийн засгийн өсөлтийн тогтвортой байдлыг хангах зорилго бүхий эрхзүйн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэх онцгой шаардлагын хүрээнд дээрх хуулийн төслийг боловсруулсан биз ээ.

Улсын Их Хурал өмнөх чуулганаараа Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Төрөөс эрдэс баялгийн салбарт баримтлах бодлого, Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай хууль зэрэг бодлогын баримт бичгүүдийг хэлэлцэн баталсан. Түүнчлэн алтны худалдаанд ил тод байдлыг хангах, улсын валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх зорилгоор алтны үйлдвэрлэлийг дэмжихэд чиглэсэн зохих өөрчлөлтийг Ашигт малтмалын тухай хуульд оруулсан. Харамсалтай нь эрдэс баялгийн салбарын түүчээ болсон уул уурхай, геологи хайгуулын салбарт "түлхүүр” гэж нэрлэгдээд буй хөрөнгө оруулалт манай орныг чиглэн урсахгүй л байна.

Тэгвэл Засгийн газар хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй байгаа шалтгааныг "Урт нэртэй хууль” буюу Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль, Ашигт малтмалын хайгуулын тусгай зөвшөөрөл шинээр олгохыг хориглох тухай хууль, "Талбайг нөөцөд авах тухай” Засгийн газрын 2012 оны 5 дугаар сарын 30-ны өдрийн 191 дүгээр тогтоол зэрэг хууль тогтоомжуудтай холбон тайлбарлаж байна. Энэ ч үүднээсээ одоо өргөн баригдаад буй хуулийн төслийг батлах нь зөв хэмээж буй.

Харин нөгөө талд сөрөг хүчин энэ хуулийн төслийг дэмжихгүй гэсэн хатуу байр суурьтай байгаа. Өөрөөр хэлбэл хууль хэрвээ батлагдвал Монгол Улс Оюутолгойн жишгээр өөр 7 орд газраа гадныханд өгөх нь хэмээн тайлбарлаж буй.

Энэ тухай өнгөрсөн долоо хоногт тус намын бүлгийн ажлын албаны дарга Ш.Раднаасэд бүлгээ төлөөлөн мэдээлэл хийсэн юм. Түүний хэлснээр Монголын үүц болсон орд газруудыг гадныханд өгч эдийн засгаа тэтгэх нь өнөөдөртөө ашигтай ч ирээдүйдээ ихээхэн хохиролтой аж. Мөн хууль нь УИХ дээр хэлэлцүүлгийн шатанд явж буй Стратегийн ач холбогдол бүхий ордод нэмж хамруулах долоон ордтой хамаатай гэв. Энэ тухай тэрбээр "Стратегийн ач холбогдол бүхий ордод долоон орд нэмэгдэж орсноор Засгийн газар өөрийн хувь оролцоон дээр бусадтай наймаа тохиролцоо хийх боломж нь нээгдэнэ. Хөшөөт, Хотгор, Халзанбүргэдэй, Лугийн гол, Мушгиа худаг, Цайдамнуур, Гацууртын орд газруудыг "урт нэртэй хууль"-ийн хүрээнд ашиглахыг хориглоод байсан юм. Гэтэл эдгээр орд газруудыг стратегийн орд газар гэсэн ангилалд оруулж хуулийн хаалтаас гарган гадныханд худалдах гэж байна. Мөн төсвийн хүрээнд хайгуул хийгдсэн ордуудын ашиглалтын лицензийг дуудлага худалдаа хийх нэрээр зарах эрхийг агентлагт олгох нь. Стратегийн ордууд үүнд хамаарагдаад л явж байгаа. Долоон ордын дөрөв нь газрын ховор элемэнтийнх, хоёр нь алтны орд байна. Үүний ард хэн байна гээд хөрөнгө оруулагч, хувьцаа эзэмшигчдийг нь харахаар нэгээс нь бусад дээр гадаадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай компани юм байна” гэв.

Улмаар дээрх ордуудын цаана хэн байгааг удахгүй олон нийтэд дэлгэнэ гэсэн юм.

Харин энэ асуудалтай холбогдуулан Уул уурхайн сайд Д.Ганхуяг хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа "Ашигт малтмалын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн агуулга, зорилго маш ойлгомжтой. Эрхзүйн үндэслэлийн тухайд 2012-2016 оны Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, өнгөрсөн УИХ-ын чуулганаар батлагдсан Төрөөс эрдэс баялгийн салбарт баримтлах бодлого, одоогийн хүчинтэй мөрдөгдөж буй хуулийн үндсэн зарчмыг хөндөхгүй. Хуулийн төсөл батлагдсанаар  төрөөс тогтоосон газар нутагт хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэх, ингэснээр шинэ хөрөнгө оруулалтыг татах болон Монгол Улсын баялаг нөөцийг нэмэгдүүлж эдийн засгийн баталгаа чадавхийг улам сайжруулах, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлэх, бүтээгдэхүүний зах зээлийн унэ нь хэлбэлзэл ихтэй хөрөнгө оруулалт ихээр шаардагддаг энэ салбарын эрх зүйн орчинг урт хугацаанд тогтвортой байх гол зорилтууд хэрэгжинэ.

Эрэл, хайгуул бол геологи уул уурхайн салбарын хамгийн чухал хэсэг нь юм. Хайгуул хийж   ашигт малтмалын нөөц тогтоохгүйгээр ордтой болно гэж байхгүй л дээ. Өнөөдөр дэлхийн хэмжээнд жилд эрэл, хайгуулын ажилд 6.5 орчим тэрбум ам.доллар зарцуулагддаг гэсэн мэдээлэл байдаг. Энэ хөрөнгө оруулалтын 15-20 хүртлэх хувийг татах боломж манайд байгаа. Хайгуулын зөвшөөрлийг шинээр олгох боломжтой төрөөс тогтоох газар нутгийн хэмжээ нь нийт газар нутгийн 20 орчим хувь.

Нэг зүйлийг тэмдэглэхэд энэ хуулийн төсөл "Урт нэртэй" хуулинд  ямарч хамааралгуй бөгөөд, талбай нь ч давхцахгуй гэдгийг хэлмээр байна” гэсэн юм.

Ямартай ч хэлэлцүүлгийн шатанд орсон хуулийн төслийн талаар гишүүд байр сууриа илэрхийлж эхэлсэн. Харин МАН-ын бүлгээс дээрх долоон орд газартай холбоотой удахгүй өгнө гэсэн мэдээлэл ихээхэн анхаарал татаж байна. Мөн чуулганы хуралдаанаар ямар шийдвэр гарахыг удахгүй үзэх биз ээ.

С.Санчир