Говь нутагт таана хөмүүл ханхал­сан сайхан хавар болж байна. Эрт бороо орсон газраар төө хэрийн өвс ногоо сугсалзаж, цэлдэн хөх тэмээнүүд тааваараа бэлчиж үзэгдэнэ. Зам дагуу үзэгдэх хулан хүртэл ма­шин тэрэгнээс үргэхээс залхсан аятай ёс мэт шогших харагдана. Нялх хурга ишиг хоёр гур­ваараа нийлэн хонин гүрвэл үнэр­лэн тоглох нь хорвоотой танилцаж байна уу гэмээр.

Зам дагуух газрын гарц, хөөврөө хаян гилтэгнэх адууг харахад говь нутагт сайхан хавар болж байгаа нь илт. Ийм хавар болж байхад малчин хүний сэтгэл санаа өөдрөг, амьдрал нь өнгөтэй байдаг.

Харин Улаанбадрахын малчдын хувьд өөр өө. Өнгө­тэй өөдтэй хаврыг тэд эргэлзээ дүүрэн угтжээ. Учир нь тэдний малаас эмгэгтэй төл гарах нь урьд урьдны жилүүдийнхээс ог­цом өссөн байна. Энэ нутгийн иргэд ураны цацрагаас болоод хорт хавраар хүн өвдөөд байна, гажигтай мал төрсөн гэх мэдээллийг төрийн бус байгууллагууд тараагаад байгаа билээ.

Дээрх мэдээллийг цацсан гол эх сурвалж нь "Голомт” хэмээх сайт юм. Энэ сайтыг физикийн ухааны доктор Ариунболд гэдэг залуу ажиллуулдаг. Энэ залуу АНУ-ын "Texas A&M University” их сургуульд цөмийн физикийг Монгол улсад хөгжүүлнэ гээд сууж байгаа нэгэн. Тийм атлаа "Уран хортой, аюултай” гэсэн мэдээ мэдээллийг бэлтгэн нийлүүлээд суудаг нь гайхалтай.

Эмч нарын ярианаас үзвэл ямартай ч ураны цацрагаас болоод хүн амь­тан эндээгүй, өвчлөөгүй юм байна. "Үг дайвал нэмэгддэг, мөнгө дайвал хорогддог” гэсэн үг бий. Түүнтэй адилхан төрийн бус байгууллагын нөхдүүд Улаанбадрах сумын иргэ­дийн үгийг Улаанбаатар хотод хүргэхдээ хэд дахин нэмсэн байгаа юм. Нутгийн иргэдийг ураны цацрагт хордсон, мал сүрэг нь гажигтай хэмээн зарласан нь эртэдсэн хэрэг болжээ.

Улаанбадрах сумын малын махыг наймаачид урантай гээд авахаа байсан гэж дуулдлаа. Мөн Улаанбаатар хотод айлд хоноход хүртэл асуудалтай болсон гэнэ. 1500 хүн амтай энэ сумын иргэдээс олон шахуу төрийн бус байгууллагын гишүүд ирсэн гэх юм. Жилийн өмнө замын машин, микро автобус хөлсөлж ирдэг байсан эрхмүүд өдгөө Жи-500, Ланд круйзер-200, Лексус хөлөглөн ирдэг болжээ.

Сумын иргэд "Саяхан л хоосон нүцгэн ирдэг байсан нөхдүүд ямар амархан баяжиж орхив. Хятадуудаас мөнгө авчихсан юм биш үү” гэцгээхэд хүрчээ. Сумын иргэд Төрийн бус байгууллагын яриаг ихэд сонсдог, дэмждэг байж.

Яаж нутаг усаа Нигер болгохгүй байх бэ гээд л. Яг үнэндээ бол сумын иргэдээс Нигер улсад очсон хүн байхгүй, газрын зураг дээрээс харсан байна. Төрийн бус байгууллагын нөхдүүд "Францын "Арева” групп Нигер улсыг устгачихаад одоо Монгол Улсыг хордуулж эхэллээ” гэдэг ойлголтыг хүчтэй өгчээ.

"Арева” групп ганц Нигер улсад биш Англи, Америк, Хятад, Өмнөд Африкийн бүгд найрамдах улс, Шинэ Зеланд, Канад, Казахстан зэрэг 40 гаруй улсад хайгуулын үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэр улсуудын иргэдийг уранаар хордууллаа, мал нь гажигтай төрөв гэж сонссонгүй. Гэвч төрийн бус байгууллагууд дэлхийн шившиг "Арева” хэмээн цоллох болж байна.

Улаанбаатар хотод байгаль хамгаалах чиг­лэлийн 800 гаруй төрийн бус байгууллагууд бий. Урт нэртэй хууль гарсан цагаас хойш алтны компаниуд олдохоо байсан тэд нарт Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд ураны хайгуулын тусгай зөвшөөрөлтэй "Кожеговь” компани гол бай нь болчихоод байна.

Улаанбадрах сумын иргэд "Бидэнд асуудал бий юу гэвэл бий. Гэхдээ Төрийн бус байгууллагын нөхдийг оролцуулахгүйгээр асуудлаа шийднэ. Яагаад гэвэл бидний тэмцлийг улс төрийн ашиг хонжоо, амьдрах аргаа болгоод байна. Тийм учраас сумынхаа иргэд, малчидтайгаа ярьж байгаад ажлын хэсэг гаргасан. Тэд бидний төлөөлөл байх болно” гэцгээлээ.

Иргэдийг гайхшируулж санааг нь зовоож байгаа зүйл бол уран. Энэ жил хорогдсон малаа уранаас боллоо гэж ойлгоод байгаа юм. "Танай мал уранаас болоод үхсэн” гэдэг үгийг төрийн бус байгууллагууд малчдын ой тойнд нь суулгаад өгчихсөн. Тийм учраас эрдэмтэн мэргэдийгн үгийг тоож сонсохоо байжээ. Нөгөөтэйгүүр аймаг, сумаараа эргэлзээнд орчихоод бие биеэндээ итгэж чадахгүй сууж байна.

Мал үхсэн баримт бий боловч ч ураны цацраг уу, химийн бодисийн хордлого уу, хэн нэгэн хордуулчихсан уу гэсэн түмэн асуулт хариулт нэхсээр байгаа юм. Орон нутгийн удирдлага "Мал зүгээр ээ” гээд хэлчих л юм бол малчдад тасдуулахаар нөхцөл үүсчээ. Малчид төр засаг, мал эмнэлэг, Цөмийн энергийн газар, Шинжлэх ухааны академид ч итгэхийг хүсэхгүй байна. Итгэхгүй байх үндэс бий.

Хамгийн анхны сэжигт­нээр Францын "Арева” группын охин компани болох "Кожеговь” татагдсан. Малчин Д.Норсүрэнгийн 20 тугал үхсэн асуудлаар 1818 удаа шалгасан хэдий ч уранаас болж үхээгүй нь тогтоогдсон. Эрдэм шинжилгээний байгууллага болон мэргэжлийн ажилт­нууд "Уранаас болж Д.Норсүрэнгийн 20 тугал үхээгүй” гэж мэдэгдсэн. Харин жүжигчин, яруу найрагч тэргүүтэй төрийн бус байгууллагуудын нөх­дүүд "Уранаас болсон” хэмээн оношилсон байдаг.

Улаанбадрах суманд асуудал бий. Тухайлбал дөрвөн жилд 18 эмгэгтэй төл хүлээн авдаг байсан. Гэтэл одоо 45 болон тоо толгой нь өсчээ. Соц нийгмийн үеэс эхлэн Дорноговь, Дундговь аймгийн ундны ус муу гэдгээрээ алдартай.

Зарим сумын амны ус хатуулаг ихтэйгээс гадна хүнцэлтэй. Энэ хороос болоод Өргөн сумын иргэд ходоодны шархтай, хорт хавдартай гэж оношлогддог хэдий ч арга хэмжээ авч байсангүй. Усны шүүлтүүр гэдэг зүйлээр сэтгэлээ хуураад явна аа говийнхон.

Говь нутагт сайхан хавар болж байгаа ч малчид айдастай байна. Тэр айдас нь биежээд уран гэдэг аймшигтай мангасыг бий болгосон харагдана. Тэд нарт Чернобыль осол , Япон улс дээр хаясан атомын бөмбөгдөлтийн дараах зургийг малчдад үзүүлсэн байдаг.

"Энэ сайхан нутгаа Нигер шиг, Чернобыль шиг болгохгүй” гэх хүн цөөнгүй. Тэр хүн төрийн бус байгууллагын бэлтгэсэн мэдээ мэдээллийг "Түмний нэг” киноны Чимэд шиг цээжилчихээд ярьж байгаатай ч тааралдав.

Япон, АНУ, Нигер, Өмнөд Африкийн бүгд найрамдах улс хүртэл өө сэв хайгаад ирсэн төрийн бус байгууллагынхан Улаанбадрах сумын иргэдийг хөөрөгдөн "Арева”-г зай­луулья, хөөж гаргая” гэж уриалж байгаа юм. Энэ компани ямар буруу хэрэг хийчихээд хөөгдөх дээрээ тулаад байгааг эрдэм шинжилгээний бай­гуул­лагууд гаргаж чадаагүй. Ийм тохиолдолд "Арева” групп эргээд заргалдах нь мэдээж.

Ураны хайгуул хийж байсан Канадын "Хан ресурс” гэдэг компанийг манайхан хөөж гарсан. Тэр компани Арбитрийн шүүхэд гаргасан гомдолдоо "Монгол Улс оросуудын дарамтанд орж биднийг хөөсөн” гэж бичсэн.

Ямартай ч баруун таван аймгийн цахилгааныг оросууд салгасан гэж улс төрчид ярьдаг юм билээ. Төрийн бус байгууллагуудтай нийлээд "Арева” группыг хөөгөөд гаргалаа гэхэд Арбитрийн шүүх дээр юугаа хэлж хуйхаа маажих улс бэ бид.

"Уранаас болоод тугал үхээгүй” гэдгийг олон улсын шинжээч нар батлаад байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр юунаас болоод гажигтай төл гарав гэсэн асуулт дахиад хариулт нэхнэ. "Арева” группынхэн болохоор "Бид дэлхий ний­тэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандартын дагуу ураны хайгуул хийж байгаа. АНУ, Казахстан, БНХАУ-тай адилхан хайгуул хийгээд явж байгаа шүү дээ. Яагаад ийм яриа хөөрөө гараад байгааг ойлгохгүй байна” гэсэн юм.

"Арева” группын зүгээс мал эмнэлгийн газар, Франц улсаас эрдэмтэд, судлаачдыг хүртэл авчирч "Малчин Д.Норсүрэнгийн 20 тугал уранаас болоогүй” гэсэн дүгнэлт гаргуулаад авчихсан болохоор тайван суугаад байгаа бололтой. "Эрээний бассейн” хэмээн алдаршсан "Зөөвч овоо” хэмээх дэлхийн хэмжээнд яригдах энэхүү ордыг хилийн гадна талаас хятадууд ухаж байгаа юм.

"Зөөвч овоо” ордыг Англи, ОХУ, Канад, БНХАУ зэрэг улсууд сонирхож байсан. Үндэсний аюулгүйн байдлын зөвлөл хэлэлцсний эцэст Францын "Арева” группт өгсөн. Арева бол Франц. Франц бол Европ гэдэг утгаар ураны ордод хайгуул хийх зөвшөөрөл өгсөн болов уу.

Тийм учраас гадны улс орнуудын ураны төлөөх тэмцэл Улаанбадрах суманд болоод байна гэх хардлага бий. Энэ хардлагын үндсийг Тагнуулын Ерөнхий газар тавьсан юм билээ. Энэ талаараа шалгаж байгаа, тодорхой таамгууд ч байдаг юм гэсэн.

Яг үнэндээ бол томоохон орд, бүтээн байгуулалт дагаад янз бүрийн хэл ам гардаг уламжлал бий. Тухайлбал Оюу толгой ордыг нээгдэх үед "Говийн ургах нар” төрийн бус байгууллагын тэргүүн Б.Буджаргал "Өмнөговь аймагт цээжнийхээ гадна талд зүрхтэй, хоёр нүд нь шанаан дээрээ гарчихсан, гэдэс нь задархай гэх мэт олон хүүхэд гажигтай төрлөө. Одоо бараг үхээд дууслаа” гэсэн ярилцлага өгсөн байдаг.

Тухайн үед ийм ярилцлага өгч байсан Б.Буджаргалтай холбогдоход "Би тийм гажигтай хүүхэд үзээгүй. Иргэдийн үгээр л зүгээр ярьчихсан” гэж байна. "Мянганы зам” төслийг эхлүүлж байх үед ч гэсэн "Цагаан зээр олноороо үхлээ, нүүдэлгүй боллоо” гэж ярьсан. Энэ яриа, мэдэгдлүүд хэр үнэний ортой байсныг таашгүй юм. Малчид уран олборлох талаар тодорхой ойлголтгүй.

Тийм учраас өөр өөрийн таамаг, төрийн бус байгууллагуудын үгээр ярина. Газар дор уусган баяжуулах арга гэдэг нь цоо шинэ зүйл биш. 30 жилийн өмнө Америк, Австралид хэрэглэж байсан технологи. Өдгөө Казахстан улсад уусган баяжуулах аргаар жилдээ 4000 тонн шар нунтаг олборлож байгаа билээ.

Улаанбадрах сумын 1500 иргэнд зөв мэдээлэл өгөх үүрэг Улсын мал эмнэлгийн газарт тулгараад байна. Гэтэл Улсын мал эмнэлгийн газарт нэг ч гомдол санал ирсэнгүй. Улаанбадрах сумын иргэд төрийн гурван өндөрлөгт хандахаасаа өмнө мал эмнэлэгт хандмаар юм. Улсын мал эмнэлгийн газар мэдээллийн мөрөөр арга хэмжээ аваагүйгээс болоод асуудал ийм хэмжээнд даамжирчээ.

"Кожеговь” компанид сүү таргаа тушаагаад шогшиж явсан малчин Д.Норсүрэнгийн үхсэн 20 тугалд Улсын мал эмнэлгийн газар шинжилгээ хийсэн. Түүнээс биш өнөө жил үхсэн 45 малд шинжилгээ хийсэн байгууллага, хувь хүн байдаггүй юм билээ. Хүн шиг толгойтой хурга, нохойн толгойтой ишиг гарсан гээд байгаа боловч зураг хөрөг олдоогүй.

Эцэст нь өгүүлэхэд хурга тугал үхсэн, хордсон, хордуулсан гэх асуудал Тагнуулын Ерөнхий газарт шалгагдаж байгаа аж.

Т.Эрдэнэ

Эх сурвалж: