Ертөнцийн долоон тэрбум хүнд байгалийн баялгаараа амьдрах хувь заяа тэгш заяасангүй. Тэдний 3,5 тэрбум нь л газрын тос, байгалийн хий, эрдэс баялгаар баян орнуудад амьдарч буй. Тэрхүү байгалийн баялаг ихтэй орнуудын тоонд багтсан монголчууд бид азтай хүмүүс.

ªíãºðñºí îíû áàéäëààð óóë óóðõàéí ñàëáàð ÄÍÁ-èé 18,5, àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 67,3, экспортын нийт бүтээгдэхүүний 72,5 õóâèéã тус тус ¿éëäâýðëýñýí ãýñýí ñòàòèñòèê áèé. Ìîíãîëûí òºìºð çàìûí à÷àà òýýâýðëýëòèéí 70 õóâèéã ýíý ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ýçëýõ æèøýýòýé.

Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт асар их нөлөөгөө үзүүлж, урагш нь чирэх зүтгүүр болсон энэ салбарт өөрийн гэсэн ёс зүйн кодекс нь төр, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагын гурван талт бүлгээс 2007 онд тунхагласан "Хариуцлагатай уул уурхайн зарчим” билээ. Найман зүйл бүхий энэхүү зарчим нь уул уурхайн салбар дахь компанийн нийгмийн хариуцлагын нилээн боловсронгуй хэлбэр, салбарын онцлог, үйл ажиллагаанд нь тохирсон загвар болсон. Гэвч хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд тус салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүдэд бүрэн дүүрэн хэрэгжиж чадахгүй байна. Энэ нь дараах хэдэн шалтгаанаас болж байна хэмээн үзэж болох юм. Үүнд: 

-          үнэлэх, дүгнэх үндэсний жишиг байхгүй (шалгуур үзүүлэлт байхгүй)

-          зарчимууд тус бүрээр стандарт, ёс зүйн хэм хэмжээ бүрэн бус, эсвэл байхгүй

-          хэрэгжүүлэх талаар соён гэгээрүүлэх ажил хийгдээгүй

-          санхүүжилт хомсдолтой г.м.

Хэдийгээр "Тогтвортой хөгжлийн төлөөх хариуцлагатай уул уурхайн санаачилга” ТББ-аас Хариуцлагатай уул уурхайн зарчмын хэрэгжилтийг үнэлэх аргачлалыг боловсруулж, аж ахуйн нэгжүүдэд танилцуулах, аргачлалыг бөглөх сургалтыг явуулж эхэлсэн ч үр дүн нь тодорхойгүй, дөнгөж эхлэлийн шатандаа байгаа юм.

Харин 2012 онд СХЗГ-аас "Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэх удирдамж (Зөвлөмж)” MNS ISO 26000:2012 үндэсний стандартыг баталсан нь нэг талаар уул уурхайн салбарт компанийн нийгмийн хариуцлагыг нэвтрүүлэх, нөгөөтэйгүүр хариуцлагатай уул уурхайн зарчмыг  хэрэгжүүлэхэд том түлхэц, бас үндэс суурь боллоо. Нийт 7 бүлэг бүхий уг стандартын үндсэн бүрэлдэхүүн, зарчим болон хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд хоорондоо яв цав нийцэж байгаагаараа онцлогтой аж.  Үүнийг доорх хүснэгтээс харж болно.

Эндээс харахад хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд дээрх стандартын 4 дүгээр бүлэгт тодорхойлсон нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэх явцад баримтлах долоон гол зарчим, мөн 6 дугаар бүлэгт тодорхойлсон нийгмийн хариуцлагын үндсэн бүрэлдэхүүнд бүрэн тусгагдаж чаджээ. Тэгэхээр эрдэс баялгийн салбар дахь нийгмийн хариуцлага тодорхой алхмаар урагшлах боломж бол "Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэх удирдамж (Зөвлөмж)” MNS ISO 26000:2012 үндэсний стандарт юм.

Компанийн нийгмийн хариуцлагын зарчмууд эрдэс баялгийн салбарт

Эдгээр зарчмуудаас эрдэс баялгийн салбарт тодорхой хэмжээгээр хэрэгжиж буй зарим нэгийг дэлгэрэнгүй авч үзье.  

Ил тод, нээлттэй байх: Хариуцлагатай уул уурхайн зарчмуудаас хамгийн сайн хэрэгжиж буй нь энэ зарчим юм. Монгол Улс Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилга /ОҮИТБС/-д 2006 онд нэгдэн орж, улмаар төр, компани, иргэний нийгмийн тэгш төлөөлөл бүхий ОҮИТБС-ын Үндэсний Зөвлөл, Ажлын хэсгийг байгуулж ажиллаж байна.

Энэхүү санаачилгын хамгийн гол зарчим нь төр уул уурхайн компаниудаас авснаа тайлагнах, компани төрд  төлснөө тайлагнах, тэдгээр тайлангуудыг хараат бус хөндлөнгийн этгээд /ихэвчлэн аудитын компаниуд/ нэгтгэж, олон нийтэд танилцуулах явдал аж. Анх 2006 онд нийт 64 компани л ил тод байдлын тайлангаа гаргаж байсан бол өнгөрсөн жил энэ тоо 1500-д хүрчээ. Мөн төлсөн, авсан мөнгөний зөрүү анх 25 тэрбум төгрөгт хүрч байсан бол 2012 оны тайлагналаар 40 гаруй сая төгрөг болж. Дээрх бүх баримт нь ОҮИТБС манай улсад амжилттай хэрэгжиж байгаагийн тод жишээ болов уу.

Нийгмийн хариуцлагын стандартад ч энэ зарчмыг:

-          Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч байгууллага өөрийн үйл ажиллагааныхаа нийгэм, эдийн засаг, хүрээлэн буй орчинд ямар нэг нөлөөлөл үзүүлснээ сайн дурын үндсэн дээр ил тайлагнах нь нэгдэх зарчим,

-          Тухайн байгууллага нийгэм , эдийн засаг, хүрээлэн буй орчинд нөлөөлөх чиглэлээр гаргаж байгаа шийдвэр, явуулж буй үйл ажиллагаа ил тод байх гэсэн нь хоёр дахь зарчим хэмээн томьёолсон байдаг.

Ямартай ч ОҮИТБС нь уул уурхайн компаниудыг илүү хариуцлагатай болгож, авлига, хээл хахууль гэх мэт эрсдлээс тодорхой хэмжээгээр хамгаалж байгаагаараа ихээхэн ач холбогдолтой юм. Байгууллага ил тод, шударга үйл ажиллагаа явуулж, улам бүр өргөжин тэлэхийн хэрээр нийгмийн хариуцлага дээшилж улмаар нэр хүнд нь асар ихээр өсч, хүлээж байснаас илүү эерэг үр дүнд хүрч, дарамт шахалтгүй, айх эмээх, болгоомжлох зүйлгүй болж шударга ёсны үр шимийг хүртэх нь дамжиггүй.

Олон талын оролцоог хангах: Өнөөдөр эрдэс баялгийн салбарын төрийн байгууллагаас авахуулаад аж ахуйн нэгжүүд хүртэл иргэний нийгмийн байгууллагуудтай зөвшилцөх, тэднийг өөрсдийн үйл ажиллагаандаа оролцуулах замыг сонгох болов. Уул уурхайн салбарыг тойрсон аливаа хардлага, бодит бус мэдээлэл нь салбарын хэвийн хөгжил, хөрөнгө оруулалтад сөргөөр нөлөөлсөн юм. Салбарын хөгжлийг чөдөрлөсөн энэхүү бэрхшээлийг эрх ашиг нь хөндөгдөж буй талуудын хамтын оролцоо, зөвшилцлийн аргаар шийдвэрлэх нь зөв гарц байлаа. Тиймээс иргэний нийгмийн байгууллага, байгаль орчноо хамгаалах хөдөлгөөнийхөн, уул уурхайн компани, төрийн байгууллагууд бүгд нэгэн ширээний ард сууж, тулгамдсан асуудлуудаа хэлэлцэж, шийдвэрлэх гарцыг хамтдаа эрэлхийлэх болсон нь 2006 он. Эндээс олон талт оролцогч бүлгүүдийн идэвхтэй оролцоо бүхий "Тогтвортой хөгжлийн төлөөх хариуцлагатай уул уурхайн санаачилга” ТББ байгуулагдаж ОҮИТБС зэрэг бусад байгууллагаар улам бүр өргөжин тэлж байна. Өнөөдөр олон талт оролцогчдын бүлэг буюу төр, иргэн, хувийн хэвшил гэсэн тулгын 3 чулуугүйгээр эрдэс баялгийн салбарын үйл ажиллагааг төсөөлөхийн аргагүй болжээ. Уул уурхайн яамны дэргэдэх Олон нийтийн зөвлөл, ОҮИТБС, "Тогтвортой хөгжлийн төлөөх хариуцлагатай уул уурхайн санаачилга” ТББ, уул уурхайн компаниудын орон нутгийг хөгжүүлэх зөвлөл гээд энэ чиглэлээр бодитой ажил хэрэг болсон олон бүтцийг дурдаад орхиё.      

MNS ISO 26000:2012 үндэсний стандартад зааснаар "Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэхэд оролцогч талуудын үүрэг хариуцлагыг олон улсын жишгийн дагуу зөв тодорхойлж, мөрдүүлэх нь нийгмийн хариуцлагын үндсэн асуудлын нэг юм. Оролцогч тал гэдэг нь ТББ, иргэд, иргэний нийгмийн төлөөлөл, хэвлэл мэдээллийн болон бүх шатны төрийн байгууллагууд, тэдний төлөөлөл багтана. Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэхэд оролцогч талуудын эрх, ашиг сонирхлыг хүндэтгэх, харгалзан үзнэ” гэжээ.

Байгаль орчин, хүний аюулгүй байдлын өмнө хариуцлага хүлээх: Эрдэс баялгийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг хэн бүхний хамгийн түрүүнд баримтлан мөрдөх зарчим юм. Байгаль орчныг нөхөн сэргээх, уурхайн нөлөөллийн бүс дэх иргэдийн амьдралын баталгааг хангах чиглэлээр уул уурхайн компаниуд багагүй ажил хийж байгааг дурдах нь зүйтэй. Тухайлбал, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар 2006 оноос эхлэн нөхөн сэргээлтийн чиглэлээр амжилттай ажилласан аж ахуйн нэгжүүд дээр үзүүлэх сургалтыг зохион байгуулж эхэлсэн. Энэхүү арга хэмжээний үр дүнд аж ахуйн нэгжүүд нөхөн сэргээлтийн тэргүүн туршлагаас суралцан, илүү бүтээлч, ажил хэрэгч хандлагаар ажиллах болсон нь анзаарагддаг. Түүнчлэн олон төрийн болоод ТББ-аас "Байгаль орчинд ээлтэй аж ахуйн нэгж”-ийг шалгаруулдаг болсон нь уул уурхайн компаниудад багагүй урам өгч байгаа юм.

"Нэн түрүүнд хөдөлмөрийн аюулгүй байдал”. Эдгээр үгс зөвхөн уриа төдий биш, бодит ажил хэрэг болжээ. Яг ний нуугүй өгүүлэхэд саяхныг хүртэл ихэнх аж ахуйн нэгж аюулгүй ажиллагааг ойшоодоггүй, холбогдох стандарт журмыг хэрэгжүүлдэггүй, ор нэр төдий ойлголт байлаа. Харин барууны хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүд уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулах болсноор, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн аюулгүй ажиллагаа, дэвшилтэт техник технологийг Монгол хөрсөнд нэвтрүүлсэн юм.

Уул уурхайн салбар өндөр хөгжсөн дэлхийн улс орнуудад "Эхлээд аюулгүй ажиллагаа, дараа нь үйлдвэрлэл” гэсэн зарчим мөрдөгддөг билээ. Аюулгүй ажиллагааг чанд баримталснаар уул уурхайн үйлдвэрлэлийн хэвийн үйл ажиллагаа хангагдаж, тэр хэрээр тухайн аж ахуйн нэгжийн нэр хүнд дээшилж, ашиг орлого ч нэмэгдэх нь зүйн хэрэг. Аюулгүй ажиллагааны чиглэлээр аж ахуйн нэгжүүдийн олсон ололт амжилтыг энэхүү нийтлэлдээ дурдахгүй орхиё.

Ямартай ч "Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн удирдлагын тогтолцоо” OHSAS 18001:2012 үндэсний стандарт батлагдаж, түүнийг сурталчлан таниулах, аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаанд хэвшүүлэх сургалтыг СХЗГ, МУУҮА хамтран зохион байгуулж байгаа нь ч энэхүү нийгмийн хариуцлагын зарчмыг бодит ажил хэрэг болгож буйн тод жишээ болов уу. Түүнчлэн МУУҮА-иас 2012 оноос эхлэн жил бүр зохион байгуулах болсон "Нэн түрүүнд Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал” бага хурлын цар хүрээ улам бүр өргөжиж байгаа нь аюулгүй уул уурхайн үйлдвэрлэл энэ салбарын нүүр царай болж буйг тод харуулж байна.   

            Дээр өгүүлсэн бүхнийг нэгтгэн дүгнэхэд "Нийгмийн хариуцлагын стандарт MNS ISO 26000:2012”, хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд нь тэс өөр ойлголт бус, харин нэршил нь ондоо ч зорилго, чиглэл ижил буюу нэг еэвэнгийн хоёр тал болох нь харагдаж байна. Тиймээс стандарт, зарчим хоёрын сонсогдох нэр сүрнээс эмээлгүйгээр, нэгэн цогц ойлголт болгон үйл ажиллагаандаа хэвшүүлэх нь зөв гарц юм аа.

Эцэст нь "Нийгмийн хариуцлагын стандарт MNS ISO 26000:2012” сайн дурын үндсэн дээр хэрэгжих стандарт учраас олон нийт, аж ахуйн нэгжүүд зэрэг зорилтот бүлгүүдэд сурталчлан таниулах, үйл ажиллагаандаа хэвшүүлэхэд нь дэмжлэг болгох үүднээс сургалт зохион байгуулах нь зүйтэй.