Монгол улсын эдийн засаг уул уурхайгаасаа хараат болоод удаж байна. Манайх нүүрс, алт, зэс, молибден, цайр, жонш гээд уул уурхайн баялагаа экспортолж амьдардаг.

Тиймээс уул уурхайн салбарын ашиг орлого нь Монгол улсын төсвийн ихэнх хувийг бүрдүүлдэг болоод удаж байна.


Тэгвэл энэ онд дэлхийн зах зээл дээрх уул уурхайн баялагийн үнэ буурсан нь манай экспорт болоод эдийн засагт сөргөөр нөлөөлсөн. Энэ ч тодорхой асуудал.

Харин сүүлийн хэд хоногт экспорт эргэн сэргэх хандлагатай байгаа ажээ. Гэхдээ манай экспортын гол бүтээгдэхүүн болох нүүрсний экспорт болон үнэ сэргэх төлөв ажиглагдахгүй байгаа.


2011 онд Монгол Улсын экспортын тал орчим хувийг дангаараа бүрдүүлж байсан нүүрсний экспорт эхний найман сарын байдлаар нийт 588 сая ам.доллар болж, өнгөрсөн оны мөн үеэс 15 хувиар буураад байгааг статистик харуулж байна.
Тэгвэл зэсийн экспорт унаад одоо эргэн өсчээ. 2014 оны эхний найман сарын байдлаар Монгол Улсын зэсийн баяжмалын экспорт 113.5 хувиар өсч, 844 мянган тоннд хүрсэн гэнэ.

Энэ нь зэсийн баяжмалаас олох орлого жилийн өмнөхөөс 157.7 хувиар өсч, 1.4 тэрбум ам.долларт хүрч нийт экспортын орлогын 40.5 хувийг дангаараа бүрдүүлж байгаа ажээ.


Санхүүгийн тайлант хугацаанд зэсийн баяжмалын үйлдвэрлэл 42 хувиар өсч, 655.4 мянган тоннд хүрээд байгаа юм. Зэсийн баяжмалын экспорт ийнхүү өсөхөд 2013 оны долдугаар сараас бүтээгдэхүүнээ худалдаалж эхэлсэн "Оюу Толгой” компани чухал нөлөө үзүүлсэн нь ойлгомжтой.
Гэхдээ зэсийн экспорт өслөө гээд Монгол улсын төсөвт орж ирэх мөнгө тэр хэрээр өсөхгүй байгаа юм. Учир нь Оюутолгойн экспортод гаргаж байгаа зэсийн баяжмалаас Монгол улс олигтой ашиг хүртэж чадахгүйтэй холбоотой.


Яагаад гэхээр манай Засгийн газраас Оюутолгойтой байгуулсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээгээр бид эхлээд 34 хувийнхаа хөрөнгө оруулалтын өрийг дарах ёстой. Тэр нь одоогоор хоёр тэрбум орчим ам.доллар. Удахгүй далд уурхайн санхүүжилт орж ирэхээр манай авах ашиг ахиад л хэдэн жилээр хойшлох болно.
Тэгэхээр ойрын хэдэн жил бид Оюутолгойн экспортоос ашиг горьдоод нэмэргүй.


Тэгвэл цагтаа /Хэдхэн жилийн өмнө/ зэсийн баяжмалын экспорт нэмэгдэхэд Монгол улс баярлаж, улсын төсөв тэр үед цулайдаг байсан. Тэр бүү хэл Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчид гэнэтийн ашиг орлогоосоо сая саяар тоологдох урамшууллыг ч хүртдэг байлаа.

Тухайн үед Эрдэнэт үйлдвэр л зэсийн баяжмал экспортолдог ганц саалийн үнээ байсан. Одоо тэгвэл экспорт өслөө хэмээн хий дэмий баахан өссөн тоо харж "баярлаж” суух боллоо.


Мөн зэсийн үнэ дэлхийн зах зээлд өсөж эхлэхээр бид уг нь энэ гаргаж байгаа баяжмалаараа эцсийн бүтээгдэхүүн хийж гаргадаг байсан бол одоогийнхоос хоёр, гурав дахин их ашиг орлоготой, ажилгүй хэдэн мянган хүн найдвартай ажлын байртай сууж байх байж дээ гэж бодохоор л харамсалтай санагдана.

Өмнөх болон одоогийн эрх баригчдын алдаатай бодлого, Эрдэнэтийг хувьдаа сааж ирсэн улстөрчдийн бохир тоглоомноос болоод 300-400 сая ам.доллар гаргаад барьчих байсан "Цэвэр зэс” боловсруулах үйлдвэрийн төслүүд огт урагшлаагүй нь үнэн билээ.


Тиймээс тэнгэрийн тоо хараад л хоосон ч гэсэн баясаж суухаас аргагүй юм даа. Оны эхний 8 сарын байдлаар Монгол улсын нийт экспорт өнгөрсөн оны мөн үеэс 32.3 хувиар өсч, 3.5 тэрбум ам.долларт хүрээд байгаагийн 1.5 тэрбум ам.доллар нь зэсийн баяжмалд оногдож байгааг дээр өгүүлсэн.

Хэдий экспорт өссөн ч түүнээс орж ирэх ашиг орлогын тухайд тийм ч таатай байдал харагдахгүй байгааг эцэст нь дахин тэмдэглэе.