Орчуулсан Т.АНАНДА

УКРАИН, КРЫМ, ОРОС
Украины өнөөгийн хямрал нь Ерөнхийлөгч Виктор Янукович ЕХ-той улс төр, эдийн засгийн илүү нягт хамтын ажиллагааны гэрэ байгуулахаас татгалзан Орос улстай түншлэхийг илүүд үзсэн үеэс буюу 2013 оны арваннэгдүтээр сараас эхэлсэн. Түүний энэ үйлдэл нь Киевт төр засгийг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн гарахад хүргэж, үүний улмаас Янукович нийслэлээс зугатахаас аргагүй байдалд орсон. Москвагийн гол холбоотон нь тайзнаас зайлуулагдсан болохоор ЕХ-той ойртохыг эрмэлзэгч хүчин нийслэл дэх эрх мэдлийг булаан авсан бол Оросын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Крымыг хяналтандаа оруулж, Украины дорнод хэсэгт салан тусгаарлах уур амьсгалыг ноцоож эхлэв. Хоёр талын хувьд энэ дайн бол улс төрийн эрх мэдэл, үндэстний эрх ашгийн төлөө мэт боловч бусад бүхий л зөрчил тэмцэлтэй адил эрчим хүч тээгчтэй холбоотой.

Украин өөрөө болохоор тийм их эрчим хүч олборлодоггүй. Гэхдээ Орос орны хувьд Европт нефтиэ нийлүүлэхэд чухал дамжуулагч орон болдог юм. Америкийн Эрчим хүчний мэдээл-лийн Удирдах газрын тодорхойлолтоос үзэхэд 2013 онд Европ нь нийт хэрэглээний байгалийн хийнхээ 30 хувийг Орос улсаас авсан байдаг. Нийлүүлэлтийг нь Оросын төрийн мэдлийн аварга компани болох "Газпром" хийсэн бө-гөөд хийн ихэнх хэсгийг Украинаар дамжих хийн хоолойгоор дамжуулсан байдаг. Тиймээс Орос, Европын холбоо хоорондын хийн ний-лүүлэлтийн амаргүй асуудалд Украин чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Энэ бол байгалийн хийн урсгалыг хянахын зэрэгцээ хурц зөрчилдөөнийг үүсгэгч сүүдрийн элитүүд, олигархуудын хувьд итгэмээргүй их ашигтай, орлоготой бизнес юм. Оросын хийг худалдан авахдаа төлдөг Украины үнэтэй холбоотой маргаан нь "Газпром"-ыг хоёр ч удаа хийн нийлүүлэлтээ бүрмөсөн зогсооход хүргэсэн нь Европ руу нийлүүлэх хийн хэмжээ багасахад хүргэсэн.

Энэ фонон дээр ЕХ болон Украин хоёрын хооронд байгуулах гээд Януковичийн гарын үсэг зурахаас татгалзсан, мөн шинэ эрх баригчдын гарын үсэг зурсан "холбооны талаарх гэрээний" үндсэн зорилго нь Украины эрчим хүчний системийг Европын холбооны эрчим хүчний дүрэмд захируулах явдал байсан нь гайхах зүйл биш ээ. Мөн чанартаа бол энэ нь Украины элит болон "Газпром" хоёрын хооронд хийгддэг байсан ашигтай наймааг бүрмөсөн байхгүй болгох тийш хөтөлж байгаа билээ. Энэхүү гэрээнд гарын үсэг зурсаны дараа "Өөрийн эрчим хүчний-хууль тогтоомжуудыг европын стандарт нормтой нийцүүлсэнээр Украин улс нь дотоод зах зээл дээрх шинэчлэлийг хэрэгжүүлэх болно" хэмээн ЕХ-ны удирдлагууд мэдэгджээ.

Энэхүү гэрээнд таагүй хандах цөөнгүй шалтгаан Оросын удирдлагад бий. Нэгд, Оростой хиллэдэг Украиныг Өрнөдийн улс төр, эдийн засгийн тэвэрт лав тэврүүлж байгаа гэрээ. Нөгөөтэйгүүр эрчим хүчний талаарх заалт нь их санаа зовоож байгаа учир нь Орос улс Европт хий нийлүүлэх нийлүүлэлтээс эдийн засгийн хамааралтай байгаа, тэгээд ч сайн харилцааг бий болгож амжсан оросын элитын төлөөллийн хувийн ашиг сонирхолд заналхийлж байгаа. 2013 оны сүүлээр Путин Януковичид асар их дарамт шахалт үзүүлж, Украиныг ЕХ-ноос нүүр буруулж, Белорусс, Оростой эдийн засгийн нэгдэлд орохыг шаардсан ба энэ нь хоёр орны элитүүдийн давуутай байдлаа хадгалахын ба-талгаа болох байв. Гэвч энэ зүг рүү хөдөлснөөр Янукович нь Украины эрчим хүчний системийн зовлон нь болоод байгаа улс төрийн бодлогын наймаачин нүүр царайг илчилсэн. Энэ явдал нь киевийн эрх чөлөөний талбай болох Майданд эсэргүүцлийн жагсаал цуглаан өрнөхөд хүргэж, улмаар тэр огцорсон билээ.

Эсэргүүцэх хөдөлгөөн өрнөхөд өнөөгийн дайн тэмцэлд хүргэсэн үйл явдлуудын бүхэл бүтэн хүрхрээ гарсан гэхэд болно. Крым Оросын гарт орж, Украины дорнод хязгаарын ихэнхи хэсэг нь оросын талыг баримтлагч салан тусгаарлагчдын гарт орж, харин баруун хэсэг нь Европын холбоотой улам бүр ойртон нягтрав. Энэ тэмцлийн явцад үндэсний ухамсрын улс төр товойн гарч, лидерүүд тал талаас л бие даах, үндэсний ухамсартай байх асуудлыг тавьж эхлэв. Тэгсэн ч гэсэн энэ х-тэй бодлогын гол хүчин зүйл нь эрчим хүч хэвээр үлдэв. Украинд нийлүүлэх хийн үнийг "Газпром" нэг бус удаа нэмэгдүүлсэн өнгөрсөн зургадугаар сарын 16-нд хийн төлбөрөө төлөөгүй гэдэг шалтгаанаар нийлүүлэтийг бүрмөсөн зогсоов. Үүнээс нэг хоногийн дараа Оросоос Украинд хий нийлүүлдэг гол хоолойнуудын нэгэн дээр нь дэлбэрэлт болж, энэ хэрэгтэй холбоотой мөрдлөг өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна. Байгалийн хийн нийлүүлэлтийн үнэ нь шинээр сонгогдсон Украины Ерөнхийлөгч Петр Порошенко болон Владимир Путин хоёрын хийж буй хэлэлцээрийн явцад нөлөөлж буй гол асуудал хэвээр үлдлээ.

Крымыг цэрэг зэвсгийн хүчээр өөрийн хяналтанд авах шийдвэрийг Орос улс гаргахад мөн л эрчим хүчний эх үүсвэрийн асуудал гол үүргийг гүйцэтгэв. Энэ бүс нутгийг өөртөө нэгтгэснээр Орос улс нь усан доогуур нь хэдэн тэрбум баррель нефть болон байгалийн хий оршиж байж болох Хар далай орчмын газар нутгаа хоёр дахин нэмэгдүүлэв. Хямралаас өмнө өрнөдийн хэд хэдэн компани, тэр дундаа "ExxonMobil" компани энэхүү нөөцөд хүрэх гэрээ хэлэлцээрийг явуулж байлаа. Харин одоо тэд Москватай хэлэлцээрт орно. Массачусетсийн технологийн институгийн Евразийн асуудал ха-риуцсан шинжээч Кэрол Сайвец "Энэ бол маш чухал асуудал. Орост шилжсэн дээрхи орд газруудыг ашиглах эрхээ Украин улс алдлаа" хэмээн мэдэгджээ.

НИГЕРИ, ӨМНӨД СУДАН
Өмнөд Судан болон Нигери дэх мөргөлдөөн тэмцэл нь олон талаараа хоорондоо адилгүй боловч нэгтгэж буй нэгэн хүчин зүйл байна: өргөн тархсан олон нийтийн дургүйцэл, нефтийн борлуулалтаас олох орлогоос хүртэх боломжтой болсоноор баяжин, эрх нөлөөгөө нэмэгдүүлсэн төрийн түшмэдүүдэд үл итгэх байдал нэмэгдсэн зэрэг юм.