Монгол Улсын эдийн засаг хэцүүдлээ, элгээрээ мөлхөх дээрээ тулчихсан байна. Толгойтой болгон энэ талаар ярьж, улстөрчид хүртэл энэ л сэдвээр эхэлсэн.

Эрх баригчид эдийн засгаа сэргээнэ, сэвхийтэл босгоод ирнэ гэж байсан ч нүдэнд харагдаж, гарт баригдах үр дүн харагдсангүй. Уг нь 100 хоногт эдийн засаг сэргэх суурийг хангалттай тавьчихна, түүн дээрээ хэчнээн л бол хэчнээн давхар "байшин” барьж болно гээд байсан ч үр дүн нь хараахан сайн гарсангүй. Гэтэл учир мэдэх хүмүүс эдийн засаг сэргээхдээ Монгол Улс яах ёстой вэ гэвэл ердөө л уул уурхайгаа сэрээж, гацсаныг нь хөдөлгөх, муужирсаныг сэхээх, царцсаныг нь гэсгээх ёстой гэж байна.

Хөрөнгө оруулагчдад хамгийн таатай хууль, журамтай улсууд ч дэлхийгээр дүүрэн байна. Тийм болохоор гадны хөрөнгө оруулагчид зөвхөн Монгол Улс руу заавал ирэх ёстой гэсэн зүйл байхгүй.

Өөр арга зам одоохондоо алга бололтой. Гэтэл уул уурхайгаа гэсгээх, сэрээх тал дээр манайхан юу хийв. Юу ч хийгээгүй гэж хэлж болохгүй. Ашигт малтмалын тухай хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг баталчихлаа. Гацаад байсан лицензүүдийг эргүүлж тарааж өгөхөөр боллоо. Гэхдээ энэ нь учир дутагдалтай байна. Учир дутагдалтайн дээр уул уурхайн "амыг барих” ажлыг янз бүрээр хийсэн талаар "бор шувуу” нисч байна. Уг нь энэ салбар овоо урагшлаад, эдийн засаг өсөөд ирэхийн үед гацаачихсан шүү дээ.

Ашигт малтмалын лицензүүд яагаад гацсан юм. Өнөө алдарт 106 лицензийн асуудал яагаад өдийг хүртэл хэн нэг "хурган” даргын авлига авах "хөзрийн тамга” болчихов. Ердөө л авлигачин нөхрийн үйлдлээс л болсон гэнэ. Яах вэ, Ашигт малтмалын газрын даргаар ажиллаж байсан нэг нөхөр баахан лиценз тараасан нь үнэн. Хууль журам гэж байдаг бол тэр нөхөрт үйлчлэх л ёстой. Гэхдээ өнөөх лицензний асуудал дээр жаахан бодолтой хандах байсан юм, манай төр засгийнхан. Тэгэхгүй юу юугүй хамж аваад л, сүрийг үзүүлээд. Түүний үр дүн нь юу байв, хэдэн арван компани хохирлоо шүү дээ. Тэр дунд 20 гаруй гадны компани давхиж яваа. Ердөө нэг даргын болчимгүй үйлдэл бүхэл бүтэн улсын эдийн засгийг хүндрүүлж, уул уурхайг гацаах олон шалтгааны нэг болчихлоо. Гэхдээ томоохон шалтгаан нь шүү.

Энэ мэтээр баахан дарангуйллын шинж чанартай үйлдлүүд гаргасан. Монголын төр өнөөдөр хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, 106 лицензийг эргүүлж өгнө гэж зарлалаа гээд асуудал шийдэгдчихнэ гэдэг юу л бол. Яах вэ, авахаас төр засгийнхан хуульдаа хүрээд, 106 лицензээ буцааж өгье гэсэн шийдвэр гаргаж чадлаа. Гэхдээ хууль өөрчлөгдөөд, шийдвэр гарсанаас хойш юу өөрчлөгдөв. Юу ч өөрчлөгдсөнгүй. Дотоодын хэдэн компанийн захирлууд бухимдаад, гадны хөрөнгө оруулагчид нь Монголоос улам дайжаад л байж байна. Дээдчүүд нь шийдвэр гаргаад, лиценз энэ тэрээ өгөө гээд байхад дунд, доод шатны дарга нар нь ямар нэг байдлаар гацаасаар л. Тэд яах вэ, ердөө л авлига авах гэж, хэдэн төгрөг болгох л гэж зүтгэж байгаа.

Тэр мэтийн идэж, ууж, баяжихаас өөрийг мэдэхгүй, амин хувиа бодсон дарганцаруудад улс орны эдийн засаг хаашаа явах, хөрөнгө оруулагчид ирнэ үү, болино уу хамаагүй. Үндсэн цалингаа аваад, дээрээс нь авлигын хэдэн төгрөг олоод, туйлын мөрөөдөл биелж л байвал барав байдаг бололтой. Ерөөсөө ч энэ салбарынхан салбарын яаманд хүртэл мэргэжлийн хүн алга гэж бухимддаг юм байна. Тэнд ердөө л нэг даргын цүнх барьж гүйж байгаад л татаасаар очсон хэдэн дарга нэртэй нөхдүүд л байгаа гэнэ. Уул уурхай, ашигт малтмал гэдгийг ердөө л авлига авч болох, баяжих боломж гэдгээс өөрөөр хардаггүй хүмүүс тэнд байгаа нь харамсалтай. Ямар сайндаа л уул уурхайн компанийн захирлууд, энэ салбарынхан "Ардын намын үед авлига өгөөд явж болдог байсан. Одоо авлига яаж авахаа ч мэдэхгүй хэдэн "хурган” даргатай зовж байна. Гарын үсэг зарах гээд байгаа юм. Яаж зарахаа ч мэдэхгүй тэд уул уурхайг гацааж байна” хэмээн өвөр зуураа бухимдаж байгаа сурагтай.

Энэ бол дотоодын уул уурхайн компанийн удирдлагуудын уур бухимдлыг барах, нөгөө талаас гадны хөрөнгө оруулагчдыг "үргээх” нэг нөхцөл болчихоод байгаа аж. Түүнээс гадна Монголын төр засгийнхан "толгой”-нуудыг ямар байдалд хүргэсэн билээ дээ. Энэ бүхнийг гадны хөрөнгө оруулагчид харж л байгаа. Тиймдээ ч монголчууд Чальког ингэж доромжилж байгаа юм чинь биднийг яаж ч магадгүй. Рио Тинтог ингэтэл дарж, ажил удаж байгаа юм чинь жижиг компанийг бол зовоох юм байна гэсэн сэтгэхүйтэй болж хувирсан биз.

Яг үнэндээ гадны хөрөнгө оруулагчид Монголоос "айж” байгаа байх. Алдарт 106 лиценз дотор гадны 20 гаруй компанийн нэр холбогдоод л явж байгаа. Тэд Монголд ирээд, ашигт малтмалын лиценз авсаныхаа төлөө л шүүх, цагдаатай орооцолдож, гацах гэдэг юу байдгийг яс махандаа шингэтэл ойлгоод явж байна. Дээрээс нь "хурган” дарга нарын дарамтыг ч хангалттай үзэж байгаа байх. Өнөөдөр зөвхөн Монголд нүүрс, алт, зэс, газрын баялаг байгаа юм биш. Өөр олон оронд манайхаас ч их баялаг хангалттай байгаа.

Одоо бидэнд хөрөнгө оруулалт хийж, ажиллах зоригтой улс зөвхөн Хятад л байна. Манайд ажиллаад сурчихсан, дарга нарын эвийг олж чаддаг болохоороо ч тэр юм уу.

Хөрөнгө оруулагчдад хамгийн таатай хууль, журамтай улсууд ч дэлхийгээр дүүрэн байна. Тийм болохоор гадны хөрөнгө оруулагчид зөвхөн Монгол Улс руу заавал ирэх ёстой гэсэн зүйл байхгүй. Зөвхөн Монголыг шинэ зах зээл, тэгээд ч худалдан авагч нь хажууханд нь байгаа учраас л сонирхож ирж байгаа хэрэг. Эндээс ашигт малтмалаа олборлолоо, Хятад руу гаргалаа гүйцээ. Гэтэл манай улс болохоор гадны компани л орж ирвэл шүүх дээрээ дуудаад, дарамтлаад, гацаагаад, авлига нэхээд байхаар яах вэ.

Нэг компанийн захирал Монголд ирээд, хөрөнгө оруулалт хийгээд, жаахан ажиллах гэхээр дарамтлаад хууль журам, шүүх, цагдаа, иргэний хөдөлгөөн, "хурган” дарга нар гээд үргэлжлээд байвал хэцүү биз дээ. Бүгдэд нь авлига өгөөд, амыг нь хамхиад, ажлаа явуулна гэвэл ашиг олох нь битгий хэл дампуураад дуусах байлгүй. Ийм зовлон үзсэн хүн өөр түншүүддээ сайнаар ярих уу. За ёстой тийм зүйл байдаггүй юм байгаа биз дээ, найз нараа. Ингээд л гадны хөрөнгө оруулагчид дайжаад байгаа нь тодорхой. Одоо дайжих нь битгий хэл нэг нүдээрээ ч хялайж харахаа болих нь. Уг нь ерөнхийлөгч гадаад руу айлчлал хийхдээ, энд тэнд очихдоо хөрөнгө оруулагчдыг татах ажил хийгээд л байх юм.

Зөвхөн Ерөнхийлөгч гэлтгүй төр засгийнхан, салбарын яамны удирдлагууд энэ тал дээр хичээж байна. Гэтэл яг газар дээрээ бол ажил урагшилж байгаа зүйл огт байхгүй. Нөгөө л дунд, доод шатны хэдэн дарга нарын ажил гацааж байгаагаас болж шүү дээ. Одоо бидэнд хөрөнгө оруулалт хийж, ажиллах зоригтой улс зөвхөн Хятад л байна. Манайд ажиллаад сурчихсан, дарга нарын эвийг олж чаддаг болохоороо ч тэр юм уу.

Ямар ч байсан хятадууд айхгүй, зоригтой хөдлөөд хөрөнгө оруулалт хийж, ажил явуулаад байх шиг байна. Өөр хөрөнгө оруулагчид манайд үнэхээр алга. Бод доо, 106 лиценз сэргээгээд гурван сар болж байхад одоо гацаад байж байхаар чинь яаж хөрөнгө оруулагчид манайханд итгэх юм бэ. Энэ байдлаараа явбал уул уурхай сэргэж, дагаад эдийн засаг сайжиртал зай ч байна, лай ч байна.

Монголын мэдээ