Эрчим хүчний эх үүсвэрийн нэгэн томоохон түүхий эд бол байгалийн хий юм. Улс орнууд агаарын бохирдлыг бууруулах, арилгах шалтгаанаар байгалийн хийн хэрэглээг улам бүр нэмэгдүүлэх хандлагатай байгаа. Тухайлбал, БНХАУ хийн хэрэглээгээ 2030 он гэхэд 300 тэрбум метр кубд хүргэх төлөвлөгөөтэй байна. Дэлхийн байгалийн хийн батлагдсан нөөц 187.3 их наяд метр куб бол үүнээс 48.7 их наяд метр куб буюу хамгийн их нөөц нь ОХУ-д ноогддог ба Иран 33.6 их наяд метр куб, Катар 25.1 их наяд метр куб байгалийн хийн нөөцөөрөө удаах байруудад (Зураг 1) орж байна. 

Эдгээр байгалийн хийн нөөцөөр тэргүүлэгч орнууд нь хийн экспортын гол тоглогчид бол импортын хийн хэмжээгээр Европын холбооны улсууд хамгийн их буюу жилд 420.6 тэрбум метр куб, Герман 99.6 тэрбум метр куб, Япон 98.0 тэрбум метр куб хийгээр тэргүүлэх орнууд (Зураг 2) болж байна.

Улс хоорондын байгалийн хийн худалдааны хэлэлцээрт хийн үнэ тохиролцох нь хамгийн хүнд ажил байдаг ба энэ нь хий олборлох, тээвэрлэх дэд бүтэц бүтээн байгуулахаас ч урт удаан хугацаа шаардах тохиолдлууд гардаг. Учир нь хийн худалдааны гэрээг урт хугацаагаар буюу 20-30 жилд мөрдөхөөр байгуулдаг тул гэрээнд туссан хийн үнэ худалдагч болон худалдан авагч талуудыг ирээдүйд ашигтай эсвэл алдагдалтай байхыг тодорхойлно.

Саяхны жишээ гэхэд 2014 оны 5 дугаар сард ОХУ ба БНХАУ хооронд хийгдсэн 400 тэрбум ам.доллларын хийн худалдааны гэрээ байгуулах хэлэлцээр арав орчим жил үргэлжилсэний эцэст батлагдав. Хэлэлцээр сунжирсан гол шалтгаан нь гэрээнд тусгах хий нийлүүлэх, худалдан авах үнийг тохирох асуудал байсан байна. Нэгэнт урт хугацааны гэрээ байгуулагдсан тул талууд 75 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулж, 4000 км урт хий дамжуулах хоолойг 4 жилийн дотор барьж байгуулах ба 2018 оноос эхлэн жилд 38 тэрбум метр куб байгалийн хийг 30 жилийн туршид ОХУ-аас БНХАУ-д нийлүүлэх юм. Энэхүү урт хугацааны гэрээнд 1000 метр куб хийн үнэ Хятадын хил дээр 350 ам.доллар байхаар тохиролцсон байж болох талаар мэдээлсэн.

Олон улс хооронд байгалийн хий худалдах, худалдан авах зах зээлийн үнийг тогтоохдоо өртөгт суурилсан, эсвэл нэт-бак /net-backprice/ аргачлал ашигладаг ба өнөө үед нэт-бак үнийн томъёог өргөн ашиглах болсон байна.

Байгалийн хийн үнэ тогтоох нэт-бак аргачлалыг 1960-аад онд Голланд улсын засгийн газар хямд олборлосон хийгээ экспортолж өндөр ашиг олох зорилгоор анх боловсруулан хэрэглэж эхэлсэн байдаг. Энэ үйл явц нь Голландын хувьд бусдаас хямд үнэтэй хий экспортолсоноор эдийн засгийн гайхамшигтай сэргэлт авчирсан бол бусад хий экспортлогчдыг сөхрүүлэх шалтгаан болжээ. Гэхдээ уг гэнэт баяжилт нь тухайн улсын төдийгүй олон улсын эдийн засгийн практикт "баялгийн хараал”, "Голланд өвчин” гэх нэр томъёог оруулж ирсэн түүхтэй.

Голландын нэвтрүүлсэн нэт-бак аргачлалын онцлог нь үндэстэн дамнасан хий экспортлогч хэдэн корпорацийн ашигладаг уламжлалт өртөгт суурилсан буюу хий олборлох, тээвэрлэх гэх мэт зардлууд дээр ашгаа нэмж тогтоодог монополь үнээс хямд буюу бусад хямд эрчим хүчний эх үүсвэрүүдтэй уяж, тухайлбал газрын тосны үнэтэй өрсөлдөхүйц уян хатан үнэ тогтоох болсноор хийн худалдааны олон улсын зах зээлд цоо шинэ дүрэм тогтоожээ. Улмаар байгалийн хий экспортлогчид хий олборлох, үйлдвэрлэх технологидоо шинэчлэл хийж өртгөө бууруулах, Голландын экспортын хийн үнэтэй өрсөлдөхүйц хэмжээнд хүргэхээс өөр аргагүй болсон байдаг. Нэт-бак аргачлалаар хийн үнийг тогтоох болсоноор эцсийн хэрэглэгч газрын тос эсвэл байгалийн хий худалдан авах сонголт хийх боломжтой болсон баулмаар эрчим хүчний түүхий эдийн зах зээл илүү либералчлагджээ.

Европт хий худалдах урт хугацааны гэрээнд түгээмэл ашиглагддаг үнийн нэт-бак томъёо нь байгалийн хийтэй өрсөлдөгч хоёр эсвэл хэд хэдэн төрлийн түлшний үнэтэй холбон зохиогдсон байдаг. Жишээ нь:

Pm=Po + 0.60*0.80*0.0078*(LFOm-LFOo)+0.40*0.90*0.0076*(HFOm-HFOo).

Энэхүү томъёонд m сарын турш хүчинтэй байх хийн үнэ Pm нь эхний o-сарын хийн үнэ Po болон авч үзэж буй о, m-р сарууд дахь өрсөлдөгч хоёр төрлийн түлшний (LFO, HFO) үнээс бүрдсэн байна. Байгалийн хийн өрсөлдөгч LFO(light fuel oil)ба HFO (heavy fuel oil) түлш тус бүрийн зах зээлд хийн эзлэх сигментийн хувь 60% ба 40%, хийн эцсийн үнээс худалдагч, худалдан авагчийн хооронд хүлээх эрсдэл ба ашгийн хувь тус тус 80%, 90% ба түлшний үнийн нэгжийг хийн үнэд шилжүүлэхэд ашиглагдах факторууд нь 0.0078 ба 0.0076 болно.

Газрын тос, байгалийн хийн нөөцөөр хомс Азийн зах зээлд байгалийн хий худалдах, худалдан авах урт хугацааны гэрээнд хийн үнэ тогтоох нэт-бак аргачлал нь P=S*JCC+Cхэлбэртэй томъёогоор илэрхийлэгддэг. Энд JCC (JapanCustom-cleared Crude буюу Japan Crude Cocktail) нь Япон улсын засгийн газраас сар бүр зарладаг Японд тухайн сард импортлогдсон тодорхой нэр төрлийн газрын тосны түүхий эдийн хэмжээ, үнээс хамааруулан тооцож зохиосон индекс юм. Харин С нь ихэвчлэн тээвэрлэлтийн өртөгөөс хамаарсан тогтмол тоо байна. Уг томъёонд хийн эцсийн үнийг тогтоох чухал фактор нь S-муруй бөгөөд хийн үнэ түүхий тосны зах зээлийн үнээс хэрхэн хамаарахыг тодорхойлно. Зураг 3. Тухайлбал, ОХУ-аас БНХАУ-д нийлүүлэх байгалийн хийн үнэ 1000 метр куб нь 350 ам.доллар байхаар зарлагдсан ч энэ нь 30 жилийн туршид тогтмол байх тоо биш юм. Үнэ тогтоохдоо P=S*JCC+C томъёог ашигласан гэж үзвэл JCC индекс буюу нэг баррель түүхий тосны үнэ 100 ам.доллартой (100$/bbl) тэнцүү, 1000 метр куб хийг 100 км-т дамжуулах тээвэрлэлтийн өртөг 4 ам.доллар (ихэвчлэн 4$ гэжтооцдог) тус тус гэж үзвэл 350=S*100+40*4 буюу S=1.9 болно. Өөрөөр хэлбэл зах зээл дээр түүхий тосны үнэ (JCC) өөрчлөгдөхөд байгалийн хийн үнэ түүнээс S хэмжээгээр хамаарч өөрчлөгдөх юм. Эндээс харахад газрын тосны үнэ 100$/bbl байхад тээвэрлэлтийн зардал 160$ ба 1000 метр куб хийн өөрийн үнэ 190$ байна. Хэрэв газрын тосны үнэ 120$/bbl болж өсвөл, эсвэл 80$/bbl болж буурвал Оросын хийн үнэ Хятадын хил дээр 388$ эсвэл 312$ болж тус тус өөрчлөгдөх юм.

Хийн үнийн томъёонд бас нэгэн чухал нөхцлийг тохирох шаардлагатай байдаг байна. Учир нь газрын тосны үнэ зах зээл дээр огцом унасан эсвэл өссөн тохиолдолд худалдагч, худалдан авагч талын аль нэг нь хэт алдагдалд орох, нөгөө нь төдий хэмжээгээр хэт өндөр ашиг олох нөхцөл үүсдэг. Энэ хүндрэлээс зайлах зорилгоор үнийн томъёонд ашиглагдах JCC индексийн хэлбэлзлийн доод /min/ ба дээд /max/ хязгаарыг тогтоож, тухайн цэгүүдээс эхлэн хийн үнийн өөрчлөлтийн хурд S-муруйн утгаас хамааран саарна. Дээрх жишээнд (Зураг 4.) JCC индексийн доод хязгаар 15$/bbl, дээд хязгаар 30$/bbl байхаар тус тус тогтоосон байна.

Эндээс харахад улс орнуудын хооронд хий худалдах, худалдан авах урт хугацааны гэрээ байгуулахад тохиролцох нэгэн чухал хэсэг нь хийн үнийн томъёо буюу томъёоны S, C, min, max факторуудыг хэрхэн тооцоолохаргачлалын тухай асуудал юм.

Европ, Азид байгалийн хий худалдах, худалдан авах урт хугацааны гэрээнд хийн үнийг газрын тосны үнэтэй холбон (gas-to-oil) тогтоодог бол АНУ-дхийн хаабууд дээрх үнийг харьцуулсан (gas-to-gas price) байдлаар тогтоодог байна.

Эцэст дүгнэхэд, тэртээ 1960-аад онд Голланд улсын байгалийн хийн зах зээлд нэвтрүүлсэн инновац нь тухайн үеийн хий олборлолтын компаниудад технологийн эрс шинэчлэл хийх шалтгаан, дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд үнэ, ханшийн нэн таатай нөхцөл бүрдүүлэх өрсөлдөөн, хий экспортлогчид ашигаа эрс нэмэгдүүлэх хувьсгалт өөрчлөлт болж чаджээ.

Монгол улс хүрэн нүүрсний асар их нөөцөө ашиглан шатдаг хий үйлдвэрлэх, улмаар байгалийн хийн экспортлогч орон болох цаг удахгүй ирэх болтугай.