УИХ дахь намын бүлгүүд "Хугацаандаа амжиж баталлаа” хэмээн гавьяа байгуулсан аятай зарлаад байсан 2015 оны төсөв "шал түүхий” байжээ. Ц.Нямдорж гишүүний "Бид сууж байж арай гайгүй болгосон” гэж магтаж байсан төсөвт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбат өнгөрсөн сарын 30-ны өдөр УИХ-ын даргад өргөн барьсан.

/Хуулийн төсөлтэй хамт Өрийн удирдлагын тухай хуульд өөрчлөлт оруулж өрийн дээд хэмжээг ДНБ-ий 70 хувьд хүргэх хуулийн төсөл мөн өргөн баригдсан мэдээлэл байна/. Хуулийн хугацаандаа амжих гэж "халтуурдсанаа” засах гэж байгаа нь энэ. Одоо УИХ төсвийг жинхэнээсээ хэлэлцэнэ.

Сангийн яамнаас хэвлэлийн хурал зарлан байж олон нийтэд тараасан "Бодитой” төсөв болсон” гэсэн сурталчилгаа худлаа. Харин ч орлогоо нэг их наяд төгрөгөөр илүү тооцож алдаа гаргажээ. Тиймээс энэ хэмжээний орлого, зарлагыг хасч зохицуулах хэрэг гараад байна. Өөрөөр хэлбэл, төсөв батлах үед яригдаж байсан цалин тэтгэврийг нэмэх, нийгмийн халамжийн чиглэлээр хийж хэрэгжүүлэх ажлууд яаж ч магадгүй байдалд буцаж ирээд байгаа юм.

Орлого тасрах болсон үндсэн шалтгааны нэг нь экспортын гол бүтээгдэхүүн буюу Монгол Улсын орлогын үндсэн эх үүсвэр болсон нүүрс, зэс, алтны үнийг өнгөрсөн оны тавдугаар сард баталсан төсвийн хүрээний мэдэгдэлд бичсэнээс хавьгүй өндөр тооцсон явдал гэсэн дүгнэлтийг олонх эдийн засагч хэлж буй. Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд "Тэнцвэржүүлсэн үнэ зэсийн хувьд 2015 онд 1 тонн нь 6080.2 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний хувьд 1 тонн нь 71.7 ам.доллар, коксжих нүүрсний хувьд 1 тонн нь 60.9 ам.доллар байхаар тус тус тооцлоо.

Дэлхийн зах зээл дээрх цэвэр зэсийн үнэ 1 тонн нь 2015 онд 6.533.3 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний үнэ 77.4 ам.доллар байх хандлагатай байна” гэж бичсэн байсан. Үүнээс хойш улсын төсвийн орлогын 3-аас дээш хувийг бүрдүүлдэг буюу "гол нэр төрлийн эрдэс баялаг” гэсэн тодорхойлолтод албан ёсоор орсон нүүрс, зэс дээр дэлхийн зах зээл дээр дээрх үнэ өсөх хандлага огт гараагүй. Харин гол нэрийн эрдэс баялаг гэж тооцогдоогүй алтны хувьд харьцангуй өөдрөг төсөөлөлтэй байна.

Нүүрсний дэлхийн зах зээлийн үнийг тодорхойлдог орнуудын нэг нь Австрали. Тиймээс Австралийн биржүүд, тэндхийн шинжээчдийн таамаглал харьцангуй бодитой байдаг. Австралийн BREE 2015 онд коксжих нүүрсний дундаж үнэ 123 ам.доллар байна хэмээн таамаглажээ. Энэ нь өнгөрсөн жилийнхтэй адилхан, өсөлт байхгүй гэсэн үг юм. Ингэж таамаглах болсон шалтгаанаа БНХАУ, Канад, ОХУ, АНУ, Австрали улсууд олборлолтоо нэмэгдүүлж байгаатай холбон тайлбарласан байна.

Австрали гэхэд л өнгөрсөн жил 181 сая тонн коксжих нүүрс экспортолж байсан бол энэ онд 185 сая тонныг экспортлох зорилго тавьсныг жишээ болгож болох юм. Гэхдээ олборлолт нэмэгдсэн ч орлого ашиг нэмэгдэнэ гэсэн үг биш. Австралид энэ онд олон уурхай үүдээ барьж, ажилчдаа цомхотголд оруулсан бөгөөд энэ жил ч гэсэн хэд, хэдэн уурхай хаагдаж магадгүй байгаа юм.

Зэсийн хувьд ч шинжээчид өөдрөг төсөөлөл хэлэхгүй байна. Тэдний хувьд зэсийн үнэ ирэх жил 6500 орчим ам.доллар байна гэж үзэж байгаа /Төсөвт 6900 ам.доллар байхаар тооцсон/. Goldman Sachs өнгөрсөн мягмар гарагт буюу хамгийн сүүлд гаргасан таамаглалдаа зэсийн үнэ хэмгийн дээд тал нь 6800 ам.доллар байна хэмээн таамагласан нь төсвийн төсөөлөлтэй дүйцэж байгаа ч нийлүүлэлт маш өндөр байгаа явдал зэсийн үнийг цаашид унагах хүчин зүйл болно хэмээн цохон тэмдэглэжээ.

Харин 2015 оны дундаж ханшийг 6600 ам.доллар байна хэмээн таамагласан байна. Өчигдрийн байдлаар Лондонгийн металлын биржид нэг тонн зэс 6305 ам.долларын ханштай байсан юм. Цаашид ханган нийлүүлэгчид нэмэгдэх хандлагатай /Оюутолгой тэдний нэг нь/ 2016 оноос зэсийн ханш улам ч унана гэсэн чихэнд чимэггүй үгсийг шинжээч нар хэлж байна.

Манай улсын орлогын эх үүсвэр болсон ашигт малтмалаас энэ жил хамгийн өөдрөг төсөөлөлтэй байгаа нь алт. Одоогоор 1185 ам.долларын ханштай байгаа унци алтны үнэ 2000, цаашлаад 2200-2500 ам.долларт ч хүрч мэдэхээр байна гэсэн таамаглалыг эдийн засгийн шинжээчид хийж байгаа юм. Алтны ханш угаасаа нэг дрршилж, нэг дээшилж байдаг жамтай. 2013 оноос бууж эхэлсэн алтны ханш энэ жилээс өсч эхэлнэ гэдэг дээр тэд санал нэгдэж байна. 

Шар металл ингэж өсөх болсон бас нэг шалтгаан нь Украинтай холбоотойгоор дэлхийн газрын зурагт өөрчлөлт орох, бүс нутгийн шинжтэй үймээн самуун дэгдэх, цаашлаад Европын холбооны тогтвортой байдалд нөлөөлөх магадлал өндөр байгаагаас болсон байна. Өөрөөр хэлбэл, иргэд еврогоо илүү найдвартай алт болгож байгаа гэсэн үг юм.

Алт бол хамгийн тогтвортой үнэ цэнээ алддаггүй гэсэн тодотголтой ч хэд, дахин буурч, өсдөг хачин ханштай, ханш нь цаг цөвүүн болоход өгсч,  тайван цагт унадаг сонин зүй тогтолтой. Эрэлт нийлүүлэлт, хөрөнгө оруулагчдын хандлага гэд алтны ханшийг тодорхойлоход оролцдог хүчин зүйлүүд олон ч ерөнхийдөө үнээ барьдаг. ЗХУ Афганистанд цэрэг оруулж, АНУ капиталист орнууд Москвагийн олимпийг бойкотлосон 1980 онд алтны ханш хамгийн анх 850 ам.долларт хүрсэн.

Гэвч ЗХУ-д өөрчлөн байгуулалт эхэлж цагийн байдал зөөлрөх шинж илэрсний дараа ханш нь тогтмол уруудсаар ирсэн. 2012 онд алтны ханш огцом өсч 2000 ам.долларт хүрсэн бол 2013 оноос тогтмол бууж, харин энэ жилээс өгсөх ээлж нь иржээ. Өгсөх өгсөхдөө 2500 ам.доллар болж түүхийн дээд амжилтаа тогтоож магадгүй аж. Харамсалтай нь алтны үнэ өслөө гээд байдаг алтаа зарчихаж бас болдоггүй. Яагаад гэвэл, алт бол улс орны эдийн засгийн хүчин чадлын гол баталгаа болдог.

Дээрх төсөөллөөс харахад, 2015 оны төсөвт орохгүй байх өндөр магадлалтай нэг их наяд төгрөгийн ихэнх нь гол нэрийн эрдэс баялгийн ханшийн зөрүүнээс үүдэн төвлөрөхгүй байж мэдэхээр байна. Дээр нь, 324 тэрбум төгрөг төвлөрүүлнэ гэж тооцсон Оюутолгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалтын маргаан эцэслээгүй байгааг санах хэрэгтэй.

Засгийн газраараа тоглох гэж хэтэрхий улстөржин "төсөв”-өө мартсаны гавьяа 2015 онд ингэж гарч байна. 2014 онд нэг юм аргалаад өнгөрөөсөн ч одоо сайтар нягтлахгүй бол болохгүй. Хэт улстөржиж, сандал суудлын тэмцэл хийгээгүй бол УИХ өдийд төсвийн тодотгол биш Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах гэх мэт улс орны хөгжилд чөдөр тушаа болж байгаа асуудлуудаа хэлэлцээд сууж байж болох л байлаа.    

Х.Батсайхан