"Ус чандмань эрдэнэ” гэж ярьдаг ч усыг зөв зохистой хэрэглэж сураагүй л байна. Хүн амынх нь гуравны нэг нь амьдарч буй нийслэл хотод өдрөөс өдөрт бүтээн байгуулалт нь нэмэгдэж усны хэрэглээ хязгааргүй болсон. Мөн уул уурхайд хичнээн тонн ус ашиглаж байгаа нь тодорхойгүй. Харин байгаль эхийн усны нөөц шавхагдана. Хэзээ гэж үү? тун удахгүй.

Манай дэлхийн гадаргын дөрөвний гурван хувийг ус эзэлдэг. Гэхдээ энэ их усны зөвхөн хоёрхон хувь нь ундны цэнгэг ус юм. Өнөөдөр хүн төрөлхтөн найман миллярд тонн усыг унд, ахуй, үйлдвэрийн хэрэгцээнд зарцуулж байна. Хэрэв энэ эрчээрээ явах юм бол дэлхийн цэвэр усны нөөц 2025 онд шавхагдах аж. Харин Ази тивийн цэнгэг усны нөөц 2018 онд дуусч магадгүй гэнэ. Үүний шалтгаан нь тодорхой. Манай тивд дэлхийн нийт хүн амын 60 орчим хувь нь амьдарч байгаа. Үүний зэрэгцээ газар тариаланд асар их усыг хэрэглэж байна.

Дэлхийн хэмжээнд ийм тоо баримт гарч ирлээ. Харин Монгол нэн ядуу усны нөөцтэй 20 гаруй орны тоонд ордог. Мөн усны нөөцийн хуваарьлалт харилцан адилгүй байдаг. Говийн нутагт усны хүрэлцээ дутмаг бол хангай газар харьцангуй их юм. Иргэд байгаль дээр байгаа усыг шууд хэрэглэж болдог гэж ташаа ойлгодог. Харин тийм биш. Ундны усны стандарт гэж бий. Стандартаар 300 метрийн радиус дотор нэг худаг байх ёстой гэж заадаг. Гэтэл манай хөдөө нутагт 2-3 км яваад нэг худгаас усаа зөөвөрлөж байгаа.

Мөн нэг сая гаруй хүн амтай нийслэл хотын ундны хэрэгцээг ганцхан туул голын сав газраас хангадаг. Улаанбаатар хотод дөрвөн эх үүсвэр байдгаас төвийн эх үүсвэрийг "А”, үйлдвэрийн хэсгийг "Б”, мах комбинат орчмыг "В”, дэд эх үүсвэр нь "Г” станц гэж хуваадаг юм. Сүүлийн үед Туул голын бохирдлын талаар их ярих болсон. Зөвхөн бохирдоод зогсохгүй загас жараахай нь үхэж, зарим хэсгээрээ ширэж үгүй болох аюул нүүрлэжээ.

Үүнийг олон шалтгаанаар тайлбарлаж болно. Юуны өмнө байгаль цаг уурын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал нөлөөлж байгаа ч хүний буруутай үйл ажиллагаанаас болж ихэнх асуудал үүсч байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд Туул гол хаврын хаварт тасардаг болжээ. Ингэж тасарч буй шалтгааныг судлаад үзэхэд одоогоос зургаан жилийн өмнө Төв аймгийн Мөнгөнморьтын амнаас их хэмжээний мод бэлтгэсэн, голын усны эх дээр компаниуд үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас болжээ. Үүний цаад буруутан нь төр засаг.

Бодлогоор нийлэл хотынхоо иргэдийн ундны усыг авч үлдэхгүй бол арав хүрэхгүй жилийн дараа цэвэр усны нөөцгүй болно гэдгийг холбогдох албаны хүмүүс нь мэдэгдсэн. Эрдэмтэн судлаачид энэ асуудлын талаар хэлэхдээ "Бид усны нэгдсэн зөв, оновчтой менежментийг яаралтай боловсруулж, түүнийгээ хэрэгжүүлж чадвал ундны усны асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой” гэдгийг онцолсон.

Усанд үрэлгэн хандаж буй гол хэсэг нь орон сууцны иргэд юм байна. Судалгаагаар төвлөрсөн сүлжээнд ирж буй нийт уснй 30 хувийг ашиглаж, 70 хувийг хий урсгаж байгаа гэнэ. Харин иргэд үүнийгээ анзаардаггүй аж. Гэтэл дусал дуслаар нь хий урсгаж өнөөдөр ойролцоогоор 10 тонн усыг алджээ.

1994 оны үед орон сууцанд амьдарч буй нэг хүний хэрэглээ хоногт 480 литр байсан бол өнөөдөр 150 литр болтлоо буурсан байна. Энэ нь нэг талаараа хэмнэлт боловч иргэдэд хүрч буй усны хангамж тодорхой хэмжээгээр буурсан гэдгийг хэлж буй аж.

"Алтан дээр суусан гуйлгачин” гэдэг зүйр үг байдаг. Бид ийм байдалд ороход тун ойрхон ирсэн. Уул уурхайн том том ордыг ашиглалтанд оруулж байгаа ч ундны усгүй болсон тэр цаг тонн алт ухаж гаргаад ч чандмань эрдэнэ болсон усыг орлож чадахгүй билээ.

Улсын хэмжээнд хийсэн гадаргын усны тооллогын дүнгээс харахад 2003-2007 оны хооронд 444 гол горхи, 260 булаг, шанд, 461 нуур ширгэж, говийн нуурууд, үүний дотор Таацын цагаан, Адгийн цагаан, Улаан нуур, Орог нуур ширгэж үгүй болжээ. Энэ тоо баримт Монгол улсын хэмжээнд удахгүй усны нөөцийн хомсдолд орно гэдгийг анхааруулж байгаа аж. Иймд иргэн бүр усыг ариг гамтай хэрэглэж, зөв хэрэглээг тогтоохгүй бол нэг л өдөр ундны цэвэр усгүй болох аюул нүүрлэх вий.

Э.Гүнтөмөр

mongolcom.mn