"Саусгоби сэндс”-т ийм л гэнэн дүгнэлт гаргаж дээ

"Саусгоби сэндс”-ийн хэрэг дээр ажилласан шинжээчид ийм л гэнэн дүгнэлт гаргаж дээ

Удахгүй болох "Монголын эдийн засгийн форум”-ын үеэр өмнө нь хэн ч дуугарч байгаагүй нэг сэдвийг сөхнө. Форумд оролцогчид хулгайч, дээрэмчин, алуурчдыг шүүдэг эрүүгийн хэргийн шүүгч бизнесийнхнийг шүүмээргүй байна гэсэн санааг хөндөж тавина.Хоёр гараа өргөн дэмжиж байна. Эдийн засаг нь хоёр оронтой тооноос буухгүй гэсэн таамаглалд багтсан цөөхөн орны нэг гэдэг утгаараа бидэнд олон улсын санхүү, эдийн засгийн мэргэшсэн шүүхийн талаар ярих зайлшгүй шалтгаан бий.Олон улсын санхүү, эдийн засгийн ямар ч мэдлэггүй нэг нөхөр бизнесийн нарийн асуудлуудын учрыг ухаад үнэн зөв шийдвэр гаргана гэдэг зангууны үлгэр л дээ. Хамгийн сүүлийн тодоос тод жишээ гэхэд л "Саусгоби сэндс”-ийн татварын хэрэг байна. Шинжээчдийн "дүгнэлт”гэж том том тоотой сүрхий юм гарсан.Татварын ерөнхий газарт хэргийг буцаан шилжүүлж ахин шалгуулмаар хэтэрхий алдаатай "дүгнэлтүүд”. Мэргэжлийн бус шинжээчдийн ийм гэнэн дүгнэлтээр ял төлөвлөвөл Монголын шүүх л эвгүй байдалд орно. Угаасаа эхнээсээ орчихоод байна л даа. Эдийн засгийн хэрэг дээр эдийн засгийн мэдлэгтэй шинжээчдийг томилоогүйн горыг энэ удаагийн дүгнэлт харуулж байна. Энэ хэрэг зүгээр нэг Дорж, Дулмаагийн хүрээнд эргэлдэхгүй учраас онцолж ярихаас өөр арга алга. Дахин хэлэхэд "Саусгоби”-гийн хэрэг олон улсын анхааралд байгаа. Монгол Улс гадаадын хөрөнгө оруулагчдадаа яаж хандах гэж байна, татвартай холбоотой энэ хэргийг зөв шүүж чадах нь уу гэсэн асуултууд АНУ-аас эхлээд Монголд хөрөнгө оруулах сонирхолтой эрхмүүдийн хүрээнд эргэлдээд эхэлчихсэн. АНУ-ын Элчин сайдын яамнаас хүртэл мэдэгдэл гаргасныг бултаараа харсан байх.

Мэргэжлийн бус шинжээчид эдийн засгийн хэрэг дээр дүгнэлт гаргахын сөрөг талыг  "Саусгоби сэндс”-тэй холбоотой гэх хэргийн дүгнэлтээс харж болно. Дүгнэлт бодит байдлаас хэр зөрсөнийг, дүгнэлт гаргасан шинжээчид эдийн засгийн наад захын мэдлэггүйг дүгнэлтийн заалт бүрээр тайлбарлая.

Шинжээчид "Бусад борлуулалтын орлого тайланд дутуу тусгагдсан” гэж дүгнээд 683.2 сая төгрөгийн орлогыг дутуу тайлагнасан хэмээн компанийг буруутгасан. Гэтэл энэ мөнгөний 371.6 сая төгрөгийг нь компанийн 2009 оны сүүлийн улирлын аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайлангийн "албан татвар ногдох бусад орлого” гэдэгт оруулж тайлагнасан байдаг. Үлдсэн 311.6 сая төгрөг нь тайлагнасан орлого. Харамсалтай нь эдийн засгаас хол шинжээчид компаниас гаргасан тайлбар, нотлох баримтыг ойшоогоогүй.

Дараагийн дүгнэлтийг сонирхъё. "Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг худалдан авагчаас авахаар тооцож авлагад бүртгэсэн ч тайланд орлогоор аваагүй” гэсэн өгүүлбэр шинжээчдийн дүгнэлтэд дурайж байгаа. Тэдний дүгнэлтээр бол Монголын Татварын ерөнхий газар "Саусгоби”-гоос 4.9тэрбум гаруй "төгрөг” авах ёстой. Гэвч  "Саусгоби сэндс”-ийн байгуулсан нүүрс борлуулах гэрээнүүдэд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг худалдан авагч хариуцна гэсэн заалт байхгүй. Тодруулж хэлбэл компанийн авлагын дансанд энэ хэмжээний мөнгөний авлага тусгагдаагүй гэсэн үг. Шүүх хурлын үеэр шинжээчид ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг худалдан авагчаас нэмж авах заалт огт байхгүйг хүлээн зөвшөөрсөн юм билээ. Хамгийн "хөгжилтэй” нь тэд хавтаст хэрэгт авагдсан өмнөх шинжээчдийн зохиосон хүснэгтийг үндэслээд ийм дүгнэлт гаргачихсан нь ил болсон. Нэг үгээр хэлбэл анхны шатны баримтыг үзэлгүйгээр гаргасан дүгнэлт. Хэрвээ Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг худалдан авагчаас авна гэвэл Ашигт малтмалын тухай хуулийн 47.1, Татварын ерөнхий хуулийн 12.1-ийг зөрчинө. Тэгэхээр шинжээчид хууль зөрчсөн дүгнэлт гаргажээ.

Шинжээчдийн гурав дахь дүгнэлт нь "Тайлан балансад бүртгэлгүй хөрөнгөнд элэгдэл байгуулж зардалд оруулан татвар ногдох орлого бууруулсан” гэсэн хэл хугалам үгтэй. Тэднийхээр бол "Саусгоби” ийм шалтгаанаар Монголын татварынханд 1.8тэрбум төгрөг "төлөх” учиртай. Одоо бодит байдлыг харъя. Шинжээчдийн дүгнэлтэд дурдсан "тайлан балансад бүртгэлгүй хөрөнгө” гэдэг нь "Саусгоби сэндс” компанийн 2007-2010 онуудад хийсэн 66.8 тэрбум төгрөгийн хайгуулын зардал. Энэхүү зардлыг Монгол Улсын татварын хуулийн дагуу татвар ногдох орлогоос хасч тооцсон гэж компанийн зүгээс тайлбарлажээ. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварыг ногдуулах, нягтлан бодох бүртгэлд бүртгэх зөвлөмжийн 5.1.4-т "Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь уг зөвшөөрлөөр олгогдсон талбайд хийсэн хайгуулын ажлын зардал болон уурхайн эдэлбэрийг ашиглалтад бэлтгэсэн зардлыг татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд шууд тооцох бус, капиталжуулаад ашигт малтмалын нөөцийн олборлолтын туршид буюу ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн хүчинтэй хугацаанд хорогдуулж зардалд тооцно. Ийнхүү зардалд тооцсон дүнг албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцно” гэсэн байдаг. Энэ заалтын дагуу элэгдүүлж татвар ногдох орлогоос хасч тооцсон юм билээ. Ашигт малтмалын хайгуулын болон үнэлгээний тухай Санхүүгийн тайлагналын олон улсын стандартын зургаад аж ахуйн нэгж санхүүгийн тайландаа ашигт малтмалын хайгуул, үнэлгээний зардлыг шууд зардлаар хүлээн зөвшөөрөх эсвэл капиталжуулах хоёрын аль нэгийг сонгож болно гэж заасан байдаг. Тэгэхээр шинжээчид Санхүүгийн тайлагналын олон улсын стандартын дагуу тайлагнасан санхүүгийн тайлан болон татварын хуулийн дагуу тайлагнасан ААНОАТ-ын тайлангийн зөрүүг хэрэгсэлгүйгээр буруу дүгнэлт гаргасан болж таарч байна.

Дөрөвдүгээр дүгнэлт нь "Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайланд тусгагдаагүй бусад борлуулалтын орлого” гэсэн тодотголтой. Шинжээчдийн дүгнэлтээр бол татварынхан "Саусгоби”-гоос 31 гаруй сая төгрөг авах ёстой. НӨАТ-ыг дутуу тайлагнасан гэсэн нь мөн л үгүйсгэсэн баримттай. 20.8 сая төгрөгийн хувьд доллараар бичсэн НӨАТ-ын падааныг худалдагч, худалдан авагч хоёр тал өөр өөр ханш ашиглаж тайлагнасныг шинжээчид хайхарч үзээгүй аж. Үлдсэн мөнгөний хувьд шинжээчид хөндлөнгийн мэдээллээр нотлогдсон гэсэн тайлбар хэлдэг байна. Гэвч өнөөдрийг хүртэл нотлох баримтаа үзүүлээгүй. Шүүхийн шатанд ирчихээд байхад баримт үзүүлэхгүй байна гэхээр буруу дүгнэлт гаргасан гэж үзэхээс аргагүй.

Тавдугаар дүгнэлтийг эргэж харъя. "Бусдад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн бараа, ажил үйлчилгээнд НӨАТ ногдуулж төсөвт төлөөгүй” гэсэн өгүүлбэр цагаан дээр хараар бичээтэй байна. "Саусгоби”-ийн төсөвт "төлөөгүй” гэж буй мөнгө нь 3.4 тэрбум төгрөгөөр хэмжигдэж байна. НӨАТ-ын тухай хуулиар акталж устгасан хөрөнгө, мөнгөн хандивт татвар ногдуулдаггүй. Шүүх хуралдааны үеэр шинжээчид ч үүнийг хүлээн зөвшөөрсөн. 34 тэрбум гаруй төгрөг гэсэн тооцоог задалж үзье. 32.9 тэрбум төгрөг нь ашиглах боломжгүйгээс болж данснаас хасч акталсан үндсэн хөрөнгө. Компанийн зүгээс шатсан экскаватар, ашиглах боломжгүй болсон дугуй, сэлбэг, шатаж устаад ашиглах боломжгүй болсон хөрөнгө гэх мэтээр акталсан үндсэн хөрөнгөө жагсаажээ. 1.5 тэрбум нь орон нутгийн иргэд байгууллагад өгсөн хандив тусламж. Зуун хүүхдийн цэцэрлэг, хилийн боомтын ажиллагсдын байр гээд төгрөг бүр буух эзэн буцах хаягтай. Уул уурхайн компаниуд нийгмийн хариуцлагынхаа хүрээнд энэ байтугай мөнгийг орон нутагт цацдаг, нөгөөдүүл нь ч нэхээд, аваад сурчихсан байдаг.

Шинжээчид зургаа дахь дүгнэлтдээ "Хуурамч өглөг үүсгэн татвар ногдуулах орлого бууруулсан” гэж онцолжээ. Нийт 35 тэрбум төгрөгийн зөрчлийн 75% нь буюу 24.3 тэрбум нь энэ асуудал юм. Үүнд "Саусгоби сэндс” ХХК-ийн толгой компаниас санхүүжилт хийсэн 693.9 сая ам.долларын ханшийн зөрүүний алдагдал болох 83 тэрбум төгрөгийн асуудал байгаа юм билээ. Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 9.1, 9.2 болон 9.3-д "Санхүүгийн тайлан гаргахдаа гадаад валют, түүгээр илэрхийлсэн авлага, өр төлбөрийн үлдэгдлийг Монгол Банкнаас зарласан тухайн өдрийн ханшийг үндэслэн төгрөгт шилжүүлж бүртгэнэ” гэсэн заалт бий.Ийм үндэслэлээр санхүүгийн тайландаа тусгасныг л шинжээчид "хуурамчаар өглөг өсгөсөн” гээд дүгнэчихэж. Шүүх хурлын үеэр мөн алдаатай дүгнэлт гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрсөн.Цаашлуулж хэлэх бас нэг тайлбар бий. Сангийн яамнаас баталсан "Санхүүгийн болон орлогын албан татварын тайлангийн үзүүлэлт хоорондын зөрүүг зохицуулах тайлан”-д ч энэ талаар тодорхой тусгасан байдаг. Шинжээчид уг тайланг ойшоогоогүй гэсэн үг. Шуудхан хэлэхэд Монголд оруулсан, цаашид орж ирэх гадаад хөрөнгө оруулагчдыг гэмт хэрэгт холбогдуулахуйц дэндүү хариуцлагагүй, буруу дүгнэлт болсон. Толгой компанийнх нь "Саусгоби сэндс” ХХК-ийн өмнөөс төлсөн цалин, даатгалын төлбөрийг өглөгт бүртгэснийг "хуурамчаар өглөг үүсгэсэн” гэж дүгнэсэн нь ч шүүх дээр унахаар үндэслэл болсон юм билээ. Энэ бол иргэний хуулийн үүргийн гүйцэтгэлийг гуравдагч этгээдийн өмнөөс хангаж өглөг, авлагын харилцаа үүсдэг бизнесийн энгийн л нэг харилцаа. Бизнес мэддэггүй хүмүүс бизнесийг шүүгээд байгаагийн горыг энэ мэт гэнэн дүгнэлтээс харж болно.

Шинжээчдийн дүгнэлтийн долоо дахийг нь сонирхъё. "Суутгагчийн аж ахуйн нэгжид олгосон орлогоос аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар суутгаагүй гэсэн үндэслэлээр компаниас 30 сая төгрөг авах ёстой гэжээ. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 17.2.9-д "Монгол Улсаас эх үүсвэртэйгээр шууд болон цахим хэлбэрээр гүйцэтгэсэн ажил, үйлчилгээний орлого" гэдэг заалт 2011 онд шинээр нэмэгдсэн юм. Гэтэл шинжээчийн дүгнэлтэд дурдсан гүйлгээ 2008 онд хийгджээ. Шинжээчид 2011 онд батлагдсан хуулийн заалтыг 2008 оны гүйлгээнд буцаан хэрэглэж хууль зөрчсөнгэсэн үг. Мөн "Саусгоби сэндс” гадаадын компаниас 2009 онд авсан үйлчилгээнд НӨАТ төлөөгүй байж. Энэ татварыг 2010 оны зургадугаар сард нөхөн ногдуулж төлсөн аж. Нөхөн ногдуулсан татварыг төлсөн баримт нь байсаар атал  шинжээчид үл ойшоон дахин нөхөн татвар төлүүлэх дүгнэлт гаргажээ. Нэг татварын хоёр дахин төлөхийг шаардана гэдэг хууль бус үйлдэл гэдгийг эдийн засаг мэдэхгүй хэн ч ойлгоно.

Наймдугаар буруутгал нь ч хэтэрхий гэнэн. "Эрх борлуулсны орлогод татвар дутуу ногдуулсан” гэж үзжээ. 255 сая гаруй төгрөгийн татвар нэмж төлөх ёстой гэсэн тооцоотой. "Саусгоби сэндс” нэр бүхий аж ахуйн нэгжүүдэд техникийн мэдээлэл худалдаж л дээ. Үүний дагуу ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл шилжүүлсэн аж.  Эрх борлуулсан гэж үзсэн ч Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 4.1.6, 21.5 болон 17.2.7-д заасны дагуу эрх борлуулсны орлогоос худалдан авагч тал нь татвар төлөх үүрэгтэй гэсэн заалтыг хараагүй бололтой юм. Санаатай, санамсаргүйг бүү мэд. "Саусгоби сэндс” бол худалдагч тал. Тиймээс хуулийн дагуу суутгагчийн үүрэг хүлээхгүй.

"Саусгоби өчнөөн тэрбумын татвараас зугатсан” гэх дуулиантай хэрэг дээр гаргасан шинжээчдийн дүгнэлтийг эргэж харахад ийм "но” гараад ирж байна.Эдийн засаг энэ улсын ирээдүйг тодорхойлогч учраас "Саусгоби” шиг Монголын эдийн засагт шууд, дам нөлөөтэй ийм компаниудын хэргийн дүгнэлтийг эдийн засаг мэддэг шинжээчдээр гаргуулж, хэргийг нь эдийн засгийн тусгай шүүгчээр шүүлгэмээр байна. Тэгэхгүй бол яах нь тодорхой. Монголын Засгийн газар олон улсын арбитр дээр "Хан ресурс”-т ялагдаж, зуун сая ам.долларын өрөнд орсон доо.Яг тэрэн шиг үйл явдал шил дараалан өрнөж эхэлнэ. Шинжээчдийн эдийн засгийн нэг хэрэг дээр ажилласан дүгнэлт гэхэд л ийм гэнэн байна шүү дээ. Мэргэжлийн бус шинжээчдийн ийм гэнэн дүгнэлтээр ял оноовол дараагийн зам тодорхой. Бид дэлхийд нүүр хийх газаргүй болно, гадаадын хөрөнгө оруулалт Монголоос зугатах өргөн зам нээгдэнэ. Ер нь бол нээгдчихээд байна л даа. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголд итгэхээ болиод Мъянмар, Мозамбикт илүү итгэдэг болчихож.Нэг нь цэргийн дэглэмтэй, нөгөөх нь бидний юм л бол муугаар харьцуулж хардаг Африкын улс шүү дээ.

Тийм ч учраас Монголын эдийн засгийн форумын энэ жилийн гол сэдэв нь Итгэлцэл болж байгаа юм. Өнөөдөр Монголд дотооддоо ч, гадааддаа ч итгэлцэл алга болчихож. Гадныхан манайханд итгэхгүй байна. Бид ч гаднахныг эзлэн түрэмгийлэгч мэтээр хардаг болчихож. Тиймээс буцаад яаж Итгэлцлийг бий болгох вэ гэдгийг ярилцахаар шийдэж. Энэ бол зөв алхам. Гадны хөрөнгө оруулагчид манайхыг орхиод өөр тийшээ маш амархан явж байна. Харин бидэнд тийм сонголт алга. Бидэнд өнөөдөр сүүлийн жилүүдэд хийсэн өөрсдийнхөө алдааг ухаарч, засахаас өөр боломж үлдсэнгүй. Тиймээс итгэлцлийг бий болгохын тулд юу хийх ёстой талаараа ярилцах нь чухал юм. Ярилцсаныхаа дараа бид итгэлцлийг бий болгохын төлөө байгаагаа үйл хөдлөлөөрөө харуулах ёстой. Манайхны уран цэцэн үгэнд итгэдэг цаг аль хэдийн өнгөрсөн. Тэгвэл хийх ажлуудын нэг нь дээрх Саусгобийн хэргийгманай шүүх Монголын болон олон улсын хууль, стандартын дагуу үнэн зөв, бие даасан шийдвэр гаргах юм.