14 хоногийн дотор хэлэлцэх Тавантолгой төслийн гэрээг тойрсон шуугиан ойрын хугацаанд тасрахгүй бололтой. Улс эх орны хувь заяанд нөлөөлөхүйц амин чухал шийдвэр гарах дөхөж буйтай зэрэгцэн гэрээг тойрсон худал үнэн элдэв мэдээлэл хэвлэлүүдээр түгээгдсээр.

УИХ-ын дарга З.Энхболдын зөвлөх А.Гансүх Монгол Улсын сайд М.Энхсайханыг энэ асуудлаар халз мэтгэлцээнд дуудад байгаа. Тэгвэл А.Гансүхийн үзэж байгаачлан Монгол Улсын эдийн засгийн хувьд цаашид нэг зах зээлээс хамаарах нөхцөл байдал үүсэхээр байгааг тэрбээр хэрхэн дэлгэрэнгүй тайлбарласаныг хүргэе.

Гурав хоногийн зайтай 2 гэрээ гарч иржээ

Гэрээг Гадаад харилцааны яамаар дамжуулан УИХ дарга авсан. Гэтэл уг гэрээ жинхэнэ хувилбар биш болж таарсан. Үүний дараа М.Энхсайхан сайд дөрөвдүгээр сарын 6-нд өөр мэдэгдэл гаргаж ирсэн. Өөрөөр хэлбэл, хоёрдугаар сард ярьж байсан гэрээний хувилбараа зөвхөн Гадаад харилцааны болон Хууль зүйн яаманд өгсөн байсан. Улмаар дөрөвдүгээр сарын 6-нд гэрээний өөр хувилбар дээр гарын үсэг зурахаар бэлтгэж байжээ. УИХ-ын дарга эхлээд дөрөвдүгээр сарын 3-ны гэрээтэй танилцсан. Үүнээс өөр гэрээ байгаагүй. Дараа нь дөрөвдүгээр сарын 6-нд өөр гэрээтэй танилцсан. Үүнээс хойш тэр гэрээн дээр ажиллаж байна. Тавантолгойтой холбоотой энэ гэрээ Монгол Улсын эрх ашгийг хамгаалж чадаагүй. Үүнийг заалт тус бүрээр нь тайлбарлаж болж байна.

Хамтын ажиллагааны гэрээ, хөрөнгө оруулалтын гэрээ, төмөр замын концессын гэрээ юм. Гэрээнүүд хоорондоо уялдаа холбоотой, нэг гэрээний заалт нөгөөгийнхтэйгээ уялдаж буй юм. Гэрээний үндсэн хугацаа 30 жил, түүнийг мөн 30 жилээр сунгах боломжтой. Хөрөнгө оруулагч талаас гэрээний хугацаатай холбоотой оруулсан нэг заалт нь хөрөнгө оруулалтаа нөхөөгүй бол түүнийгээ нөхөх хүртэл хугацаагаар гэрээг сунгана гэж байгаа. Энэ маш ноцтой. Хөрөнгө оруулалтаа нөхөөгүй гэх нэрийдлээр гэрээний хугацааг дахин хэдэн ч жилээр сунгаж болох нь. Гэрээний хугацааг Засгийн газар хумих боломжгүй. Учир нь, хөрөнгө оруулагч хэзээ хөрөнгө оруулах, ТЭЗҮ-ийн хуваарь, тооцоо, жилд олборлох нүүрсний хэмжээ, экспортод гаргаж, борлуулах үнэ зэргийг энэ компани өөрийнхөө үзэмжээр шийднэ. Ингээд тооцоод үзэхээр өөрийнхөө хөрөнгө оруулалтаа нөхөх боломжгүйгээр энэ бизнесийг удирдаад аваад явбал 60 байтугай жилээр үргэлжлэхээр байна.

Төрийн халдашгүй бүрэн эрх зөрчигдсөн заалтыг 6-ны гэрээнээс авчихсан байсан

Дөрөвдүгээр сарын 3-ны гэрээнд маш ноцтой заалтууд байгаа. Засгийн газар үүргээ зөрчихтэй холбоотой хэсэг дээр Засгийн газар үндэсний үйлдвэрлэл, нийтийн эрх ашигтай холбоотой аливаа шийдвэр гаргавал гэрээгээ зөрчсөнд тооцно гэж заасан. Энд төрийн халдашгүй бүрэн эрх зөрчигдсөн заалт байна.

Харин дөрөвдүгээр сарын 6-ны гэрээнээс энэ заалтаа авчихсан байна лээ. Энэ гэрээний эдийн засагт өгөх үр ашгийг PR-ийн хэлбэрээр ярьж байна. Уг гэрээг хийж буй М.Энхсайхан сайд гэрээний нэг, хоёрдугаар үе шат дуусч байна гэх мэтээр PR-ийн хэлбэрээр ярих болсон. Энд ямар ашигтай нөхцөл байдал үүсээд буй талаар огт ярьдаггүй.

Хөрөнгө оруулалт дөрвөн тэрбум ам.доллар орчим болно гэсэн. Түүнээс ийм хэмжээний хөрөнгө оруулалт оруулна гэсэн үүрэг хүлээгээгүй. Гэхдээ санхүүжилтийн гэрээ, ТЭЗ-ийн тооцоо судалгаанаас шалтгаалаад тухай бүрт нь өөрчлөгдөнө гэж байгаа. Энэ заалтаар дөрвөн тэрбум ам.долларыг өөрчлөх боломжтой гэдгийг хэлээд байна.

Үүнээс гадна гэрээнд "Энержи ресурс” компанийн ашиглаж буй Ухаахудагийн уурхайн нэг тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг оруулж тооцно гэжээ. Ухаахудаг 1.3 тэрбум ам.долларын өртэй байгаа. Өөрийнх нь үндсэн хөрөнгө 400 сая ам.доллар. Ийм компанийг нэг тэрбум ам.доллараар үнэлээд оруулах нь мэдээж алдагдалтай. Үүнээс гадна дөрвөн тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг хэзээ яаж оруулах нь тодорхойгүй.

Хөрөнгө оруулалтыг маш өргөн хүрээнд авч үзэж байгаа. Нүүрс олборлох, боловсруулах, эрчим хүч, дэд бүтэц, борлуулалт гээд бүхий л үйл ажиллагааг энэ мөнгөөр хийнэ гэж тусгасан. Мөн Тавантолгойн ордод бусдыг нэвтрэх эрхгүй гэж заасан байна. Тухайн ордод нэвтрэхээр бол "Энержи ресурс” компаниас бичгээр зөвшөөрөл авахаар тусгаж.

Төмөр замыг 30 жилээр эзэмшилдээ байлгаад дараа нь төрд 51 хувийг нь л өгнө

Гэрээний нэг чухал зүйл нь Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам барих асуудал юм. Одоогоор уг төмөр замын бүтээн байгуулалтад 200 орчим сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгээд байгаа. Уг ажилд нэмж 1.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө шаардлагатай гэх тооцоо бий. Энэ консерциум төмөр замыг ашиглалтад орсны дараа 30 жилээр өөрийнхөө эзэмшилд байлгаж, дараа нь төрд 51 хувийг нь өгөхөөр гэрээнд тусгасан байна лээ. Төмөр замтай холбоотой эрх бүхий байгууллагуудын хэд хэдэн шийдвэр бий. Төмөр замын төрийн өмчит эсвэл төрийн хувь эзэмшил давамгайлсан компанид хувьчлахаар хуульд заасан байдаг.

Энэ дагуу ҮАБЗ 2010 онд хуралдаж, төрийн өмчит компанид төмөр замыг өгөх нь зүйтэй гэдгийг шийдвэрлэсэн байдаг. Энэ мэт хууль эрхзүйн орчин өөрчлөгдөөгүй байхад дээрх баригдах төмөр замыг консерциумд өгөх ямар ч боломжгүй. Уг гэрээний төмөр замын концессын тухай гэрээ нь Төмөр замын тээврийн тухай хуулийн 6.2 дахь заалтыг бүхэлдээ зөрчиж байна.

Гэрээнд иргэдийн хувьцаатай холбоотой нэг ч заалт алга

Хувьцааны асуудал хамгийн чухал.Хувьцааг үр өгөөжтэй байлгах үүргийг төр засаг хүлээж байна. Энэ асуудлаар УИХ-ын Өргөдлийн байнгын хорооноос Засгийн газарт үүрэг өгсөн. Өөрөөр хэлбэл, 1072 хувьцааг Тавантолгойн гэрээнд үр өгөөжтэй байлгах тусгайлан бие даасан бүлэг оруулахыг үүрэгдсэн. Харамсалтай нь, гэрээнд иргэдийн хувьцаатай холбоотой нэг ч заалт алга.

Энэ заалтыг оруулахгүй бол Засгийн газар үүргээ зөрчсөн болно. Үүнээс гадна энэ гэрээг байгуулснаас хойш Засгийн газар ямар ч нөхцөл дахин тавьж болохгүй. Мөн борлуулалтын орлого гадагш урсана, зарим төлбөрийг гадаадын банкуудаар дамжуулна хийнэ гэж байгаа. Ингэхээр Монгол Улсын валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх боломж үүсэхгүй. Өөрөөр хэлбэл, гадаад, дотоодод борлуулсан нүүрсний төлбөрийг бүгдийг нь гадагш гаргана гэж байна.

Хөрөнгө оруулагч талд 195-320 тэрбум ам.долларын бүх эрх мэдэл очих гээд байна

Төсөлд ажиллах гадаадын ажиллах хүчний тоогоор Засгийн газар квот тогтоож өгөх ноцтой заалт байна. Тэгсэн хэр нь монголчуудыг өрсөлдөөний журмаар авч ажиллуулахыг эрмэлзэнэ гэсэн байна. Түүнчлэн ажлын байртай холбоотой бодитой тооцоо энэ гэрээнд байхгүй. Мөн хөрөнгө оруулагч жилд олборлох нүүрсний хэмжээ, үнийг өөрөө тогтооно. Өөрийнхөө тогтоосон үнээр борлуулж, орлогынхоохоёр хувийг төлөх заалттай. Хөрөнгө оруулагч талд бүх эрх мэдэл очих нь. Ямар ч хяналтгүйгээр ажиллах эрхийг өөртэй авсан байна. Үүнийг хүлээн зөвшөөрсөн үүргийг Засгийн газар хүлээх жишээтэй. Энэ шударга бус, хэт нэг талыг баримталж. Тавантолгойн ордын нөөц 6.5 тэрбум тонн. Нэг тонн нүүрсийг 30-50 ам.доллараар бодоход 195-320 орчим тэрбум ам.доллар тэнд байна.

Н.Умард