Төрийн хуулин дор амьдарч буй хэн боловч улсад татвар төлж, төрийн халамж, үйлчилгээг хүртэх эрх, үүрэгтэй билээ.

Гэвч хууль зөрчиж, төрийг, аж ахуйн нэгжүүдийг залилан мэхлэх, татварын орлогыг төрд өгөлгүй, хувьдаа завшиж, зарим нь өргөст торны цаана суух болсон.

Тэдний араас хуулийн хариуцлага хүлээх хүн ч цөөнгүй байгаа гэх. Хохирсон хэрнээ хэрэгтний ширээнд суухдаа тулсан компанийн захирлууд ч тэдний дунд байгаа.

Тодруулбал, НӨАТ бага төлөхийн тулд хямд үнээр хуурамч падаан худалдан авчихаад, эцэст нь хууль хяналтын байгууллагад шалгуулан, татвараас зайлсхийсэн хэргийн холбогдогч болсон тохиолдол сүүлийн үед их гарч байгаа аж.

Татвараа хуулийн дагуу төлөлгүй, янз бүрийн арга саамаар ашиг олохын тулд нягтлан бодогчоо хүртэл дарамталдаг компанийн захирлууд үүнээс сэрэмжлээсэй хэмээсэндээ НӨАТ-аас зайлсхийсэн хэргийн талаар хүргэж байна.

"Хоногоо хүлээж байгаа хүн байна уу”

Хууль хяналтын байгууллагынхан татвараас, тэр дундаа НӨАТ-аас зайлсхийж буй компаниудын хэргийг 2012 оны нэгдүгээр сараас эхлэн шалгаж эхэлсэн.

НӨАТ-ын падаанд хуурамч бичилт хийн ашигласан гурван мянга гаруй компани шалгаснаас Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Эдийн засгийн гэмт хэрэг мөрдөх хэлтсийнхэн 700 орчимд нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэлтэй гэж үзжээ.

Харин үлдсэн 2620 компанийн эзнээр улсад төлөх ёстой татвараа торгууль, алдангийн хамт төлүүлэхээр болсон байна.

Мөрдөн байцаах газрынхан шалгалтын явцад 251 аж ахуйн нэгжээс 15.5 тэрбум төгрөгийг улсад нөхөн төлүүлээд байгаа бөгөөд харин НӨАТ-ын хуурамч бичилттэй падаан худалдсан 10 компанийн хэргийг шалгаж буй гэдгийг албаны эх сурвалж хэллээ.

Тэдгээрийн зарим нь арай ч дээ гэмээр арга хэрэглэж байжээ. Харин хууль хяналтын байгууллагынхан буюу Мөрдөн байцаах алба, Татварын ерөнхий газрынхан хамтран тэдгээр арга нь нарийссан үйлдлүүдийг илрүүлж байгаад талархууштай.

Тэд танил нөхөд, найз нартаа хандаж "Хоногоо хүлээж байгаа хүн байна уу. Иргэний үнэмлэхийг нь ашиглаж компани байгуулах гэсэн юм. Үхсэн хүн үг хэлэх биш” хэмээн сураглаж явсан нэгнийг гэрчүүд баталж байгаа аж.

Монголд өнөөдөр мөнгөгүй хүн хүн биш санагдаж, мөнгөний боол болж байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Мөнгөтэй болохын тулд зарим нь хүн чанараа гээх болсон нь харамсалтай.

Татвараас зайлсхийж буй хэргийн холбогдогчдын зарим нь ийм үйлдэл гаргасан нь мөрдөн байцаалтаар тогтоогдсон байна. Нас бараад удаагүй (ойролцоогоор сарын өмнө), эсвэл эмчлэгдэх найдваргүй болсон, хэзээ мөдгүй бурхны оронд явах гэж буй хүний иргэний үнэмлэх, бичиг баримтыг ашиглан хууль завхруулагчид компани байгуулж, НӨАТ төлөгч болгон бүртгүүлсэн олон тохиолдол байгаа гэнэ.

Ингэж бүртгүүлээд НӨАТ-ын олон тооны падаан авч, улмаар түүнийг худалддаг байж. Нас барсан хүний бичиг баримт ашиглан компани байгуулж, НӨАТ төлөгч болгож бүртгүүлэхэд татварын албаныхны ажлын хариуцлага, хяналт сул нь нөлөөлсөн бололтой.

Мөрдөн байцаах газрын Эдийн засгийн гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст шалгуулж буй хэргийн холбогдогчдоос нас барсан хүний бичиг баримт ашигласан хэрэгт сэжиглэгдэж буй этгээдүүд бурхны оронд заларсан болон хүнд өвчтэй хүмүүсийг судалж явсан олон баримт олджээ.

Тэд танил нөхөд, найз нартаа хандаж "Хоногоо хүлээж байгаа хүн байна уу. Иргэний үнэмлэхийг нь ашиглаж компани байгуулах гэсэн юм. Үхсэн хүн үг хэлэх биш” хэмээн сураглаж явсан нэгнийг гэрчүүд баталж байгаа аж.

Үхэх гэж байгаа хүн байна уу гээд хайж явдаг хүн байдаг гэж бодохоор санаанд нэг л буухгүй байгаа юм. Луйварчид талийгаачийн нэр дээр байгуулсан компаниараа дамжуулан авсан НӨАТ-ын падаанаа цааш нь борлуулж ашиг олж байгаа нь бүр эмгэнэлтэй.

НӨАТ-ын падаан борлуулсан орлогоороо байр, үнэтэй машин худалдан авчээ

Хууль завхруулагчид НӨАТ-ын падааныг янз бүрийн аргаар олж авдаг нь мөрдөн байцаалтаар тогтоогдсоны нэг нь талийгаачийн нэрээр байгуулсан компани ашиглан авах.

Өөр хэд хэдэн аргаар олж авдаг, худалддагийг мөрдөн байцаалтаар тогтоогоод буй аж.

Тухайлбал, өөрсдийнхөө компанийн нэр дээр авсан НӨАТ-ын падаанд бараа, материал борлуулсан мэтээр хуурамч баримт бичиж, бусад аж ахуйн нэгжид худалдаж байж.

Ийм падаан худалдан авсан компанийнхан төрийг болон өөрсдийгөө хуурч татвараас зайлсхийдэг нь батлагджээ. Улмаар хувь хүн, компаниас худалдан авсан падааныхаа уршгаар өөрсдөө хохироод зогсохгүй хэргийн сэжигтэн болж байгаа юм.

Хуурамч бичиглэлтэй падаан зарж, олсон мөнгөөрөө Энхтайваны гүүрний урд байх орон сууцны нэгэн хороололд 2-3 өрөө байр худалдан аваад зогсохгүй, тансаг зэрэглэлийн "Кадиллак” маркийн автомашин хөлөглөдөг болжээ.

НӨАТ-ын тухай хуулиар 10 сая төгрөгөөс дээш орлого олсон бол тус татварыг төлөх ёстой. 100 сая төгрөгийн борлуулалт хийчихээд НӨАТ-ын хуурамч падаан ашиглаж татвараас зайлсхийсэн бол хүү, алданги нийлээд 50-иад сая төгрөгийн торгууль хүлээх болдог гэнэ. Түүн дээрээ нэмээд НӨАТ-ын падаанд бичсэн үнийн дүнгийн хоёр хувийг нь падаан хууль бусаар худалдагчдад төлдөг. Түүнийгээ нэхэмжилж авч чадахгүй, хохироод үлддэг юм байна.

Татвараас зайлсхийсэн хэрэгт холбогдоод байгаа зарим компанийн захирал "Падаан худалдаж авсан мөнгөө гаргуулж авч болохгүй юу. Болдог бол мөнгөө олж аваад дээр нь хүү, алдангийг нь төлчихмөөр байна” хэмээж буй сурагтай.

Харамсалтай нь, хулхи компани байгуулж, НӨАТ төлөгчөөр бүртгүүлсэн этгээдүүд тийм боломж олгохгүй, гэмт хэргийн замаар олсон мөнгөө байр, үнэтэй машин болгочихсон жишээ ч байна.

Мөрдөн байцаах газрын Эдийн засгийн гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст шалгаж буй татвараас зайлсхийсэн нэгэн хэргийн сэжигтэн Д нар хуурамч бичиглэлтэй падаан зарж, олсон мөнгөөрөө Энхтайваны гүүрний урд байх орон сууцны нэгэн хороололд 2-3 өрөө байр худалдан аваад зогсохгүй, тансаг зэрэглэлийн "Кадиллак” маркийн автомашин хөлөглөдөг болжээ.

Хэдийгээр Д нарын хүмүүс татвараас зайлсхийсэн хэрэгт шалгуулж буй ч уг зүйл ангид зааснаар ял шийтгүүлэхгүй, хөнгөн ял авах бололтой.

Гэмт хэргээс учирсан хохирлыг барагдуулахын тулд хууль бусаар олсон эд хөрөнгийг нь битүүмжилсэн гэнэ. Хэдийгээр Д нарын хүмүүс татвараас зайлсхийсэн хэрэгт шалгуулж буй ч уг зүйл ангид зааснаар ял шийтгүүлэхгүй, хөнгөн ял авах бололтой.

Учир нь хуурамч бичилттэй падаан зарсан хүмүүсийг бичиг баримт хуурамчаар үйлдсэн гэсэн үндэслэлээр Эрүүгийн хуулийн 233 дугаар зүйлд зааснаар ял шийтгэх гэнэ.

Үүнээс үзэхэд, НӨАТ-ын падаан худалдаж баяжигсад нь хөнгөн ял шийтгүүлэх, харин падаан худалдан авсан компанийн захирлууд хохирогч, эрүүгийн хэрэгтэн болж хоцрох нь.

175.5 сая төгрөгөөс дээш үнийн дүнтэй падаан ашигласан компанийн захирлууд Эрүүгийн хуулийн 166 дугаар зүйлийн хоёр дахь хэсэгт зааснаар гэм буруутай нь тогтоогдвол 5-8 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял эдлэх юм байна. Дээр нь улсад төлөөгүй татвараа хүү, алданги, торгуулийн хамт төлнө. Харин хуурамч бичиг баримт ашигласан хэргийн холбогдогчид буюу падаан зарсан этгээдүүд хамгийн дээд тал нь таван жил хүртэл хорих ял шийтгүүлэх хуулийн заалт  бий. Тиймээс компанийн захирал, нягтлан бодогч, нярав нар хуурамч бичилттэй НӨАТ-ын падаан худалдан авахгүй байхыг татвар, цагдаагийн байгууллагаас анхаарууллаа.

Шоронгоос суллагдсан хамаатныхаа бичиг баримтыг ашиглахын тулд гадаадад гаргажээ

Мөнгөний төлөө хүн хүнээ байсан бас нэгэн жишээ нь манай улсад түр оршин сууж байгаа гадаадын иргэд болон цагаачлах гэж буй хүмүүсийн бичиг баримтыг ашиглаж компани байгуулах аж.

Ял эдэлж байгаад суллагдсан хүнд ажил олдохгүй, амьдрахад тун бэрх. Шоронгоос суллагдсан хамаатныхаа бичиг баримтыг ашиглахын тулд гадаадад гаргаж, үхвэл ч үхэг гээд хаясан тохиолдол байна.

"Үнэтэй тансаг хувцас өмсөөд, нарийхан тамхи татаад, гоё машин унаад яваад байсан юм. Гэтэл ахынхаа нэрийг худалдаж байсан юм байна” хэмээн халаглажээ.

Хорих ангиас суллагдсан хамаатан нь гудамжинд архи ууж яваад М гэх залуутай таарчээ. М-ийн нүдэнд тэр ах нь мөнгө олох аятайхан боломж болон харагдаж, түүнд гадаад паспорт авч өгч, эхний удаад БНХАУ-ын Эрээн рүү явуулж, зочид буудалд хэд хонуулсан аж. Энэ хооронд бичиг баримтаар нь хэд хэдэн компани байгуулан, улмаар НӨАТ-ын падаан авч, түүнийгээ цааш нь борлуулжээ. Түүнээс хойш нэг их удалгүй хамаатны ахаа Норвеги руу явуулсан гэнэ.

Харийн оронд сайхан амьдрал мөрөөдөж очсон ах нь тэнд очоод үгээ барж, Норвегийн Цагаачлалын албанаас түүнийг албадан буцааснаар эх орныхоо барааг харжээ.

Энд ирсэн хойноо олон компанитай "хөрөнгөтөн” болсноо мэдсэн бөгөөд гадаад руу цөлсөн дүүгийнхээ талаар "Үнэтэй тансаг хувцас өмсөөд, нарийхан тамхи татаад, гоё машин унаад яваад байсан юм. Гэтэл ахынхаа нэрийг худалдаж байсан юм байна” хэмээн халаглажээ.

Энэ мэтээр мөнгөний төлөө юу ч хийхээс буцахгүй болсон хэсэг бүлэг хүн, НӨАТ-ын падаан ашиглаж, хуурамч бичилт хийж, хөлөө олж ядаж яваа аж ахуйн нэгжийн эздийг ч, ах дүү, хамаатан садан, хүнд өвчтэй, хоногоо хүлээж буй хүмүүсийг ч луйвардан, гэмт хэрэг үйлдэн баяжиж байна.

Г.Цолмон