Саудын Араб санасандаа хүрэх нь. Дэлхийн нефтийн зах зээлд эзлэх байр сууриа америкчуудад алдахгүйн тулд тус улс "үнийн дайн” зарласан билээ. Ингээд газрын тосны ханш 50 хувиар хямдрахад занарын тосны үйлдвэрлэгчдийн нэлээд нь цагаан тугаа мандуулав. Ингэснээр АНУ-ын үйлдвэрлэл багасдаггүй юм аа гэхэд өсөхөө байна гэж шинжээчид үзэж байна. Харин Саудын Араб нефтийн үнийн уналтаас болж сандарсан юм огт алга. Тус улс 700 гаруй тэрбум ам.долларын нөөцийнхөө өчүүхэн бага хэсгийг гаргаж аваад л, төсвийн цоорхойгоо нөхөөд сууж байгаа.

Ухаалаг, алсын хараатай байж чадахгүй бол газар дор хэчнээн баялаг байлаа ч аврал үгүй

"Үнийн дайн”-аас хамгийн их хохирсон нь Венесуэл л болж хоцров. Газрын тосноос экспортын орлогынхоо 90 гаруй хувийг бүрдүүлдэг тус улс дампуурах эрсдэл нэмэгдсээр. Түүхий тосоо гаргаж, өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүн импортолдог венесуэлчүүд үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэгүйдэл, өндөр инфляцад дарлуулж гүйцлээ. Эдийн засаг нь унаж, гадаад өрийн дарамт нь нэмэгдэж байна. Тэгвэл өөрийгөө "Нүүрсний Саудын Араб” гэж нэрлэх дуртай Монгол Улсад маань байдал ямаршуу байгаа билээ?

"ЖАРГАЛ” УДААН ТОГТСОНГҮЙ

Нүүрсний экспортоор дэлхийд тэргүүлдэг Австралид үер бууснаар манай олборлогчдын од нь гийсэн. Хятадад гаргах нүүрсний, ялангуяа коксжих нүүрсний хэмжээ нэмэгдэх жилүүдэд Монгол Улс "Нүүрсний Саудын Араб” болно хэмээн бат итгэж байв. Үнэхээр ч 2008 оноос манай нүүрсний экспорт огцом өссөөр, 2011 онд 21 сая тонн буюу 2.2 тэрбум ам.долларт хүрсэн билээ. Тэр жил экспортын 47 хувийг бүрдүүлсэн нүүрсний ачаар ДНБ-ий өсөлт маань 17 хувиас давсан юм даг. Гэвч сайхан цаг удаан үргэлжилсэнгүй. Нүүрсний салбарт "жаргал” гэнэт ирсэн шигээ гэнэт алга болов. 2011 онд манай тонн нүүрсний экспортын үнэ 120 ам.долларт хүрч байсан бол одоо гурав дахин буурчхаад байна. Өнгөрсөн жил бид 19.5 сая тонн нүүрсийг ердөө 850 сая ам.доллараар экспортолжээ.

Хятадын нүүрсний импорт нэмэгдэж, үнэ өсөхийн хэрээр тус улсад нийлүүлэгч орнуудын шунал ихсэж, олборлолтоо эрчимжүүлсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, 2010 оноос Монголд нүүрсний хайгуул, олборлолтын компаниуд борооны дараах мөөг шиг олширсонтой зэрэгцээд Австрали, Канад, Индонез, ОХУ зэрэг улсад ч нүүрсний компаниуд хүчин чадлаа нэмжээ. Гэтэл хамгийн том импортлогч болох Хятадын эдийн засгийн өсөлт саарч, эрэлт хумигдлаа. Ийнхүү нүүрсний зах зээл дэх нийлүүлэлт эрэлтээсээ давж, үнэ унасан хэрэг. Үүнээс болж манай ДНБ-ий өсөлт гурван жил дараалан саарч, энэ онд бүр гурван хувь болох таамаглал гараад байна. Монгол Улс үнэхээр "Нүүрсний Саудын Араб” байсан бол үнийн уналтад ингэтлээ хиар цохиулахгүйсэн. Гэтэл 2012 онд дөрвөн тэрбум ам.доллараас давж байсан гадаад валютын нөөц маань эдүгээ гурав дахин буурчхаад байна шүү дээ. Мөн төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг сүүлийн гурван жилд 50 хувиар суларч, гадаад өрийн дарамт маань ч тэр хэрээр өсөөд байна. Үүнээс үзэхэд, Монгол Улсад "Нүүрсний Саудын Араб” гэхээс илүүтэй "Нүүрсний Венесуэл” нэр зохих юм шиг ээ.

ТҮЛШ, ШАТАХУУН, ЦАХИЛГААН...

Нүүрсний үнэ хямдарснаас манай компаниуд ашиг олох нь байтугай өртгөө ч нөхөж дийлэхээ байсан хэмээн гомдоллоно. Дэд бүтэц, ялангуяа төмөр зам байхгүйгээс манай нүүрсний өртөг өндөр, өрсөлдөх чадвар сул байгааг байнга сануулна. Энэ нь том асуудал мөн ч гол нь биш болов уу. Хэрвээ бид нүүрсээ түүхийгээр нь бус, түлш, шатахуун, эрчим хүч үйлдвэрлээд зарж байсан бол өдийд ингэж хошуугаа дэвсэн суухгүйсэн.

Нүүрснээс 5000 гаруй төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг гэх тооцоо бий. Тэдгээрээс түлш, шатахуун, эрчим хүч, химийн бүтээгдэхүүнээ гаргаж авахад л Монгол Улс маш их мөнгө хэмнэж, экспортоо ч төрөлжүүлэх боломжтой. "Импортыг орлох, экспортыг нэмэгдүүлэх” зорилгод хүрэх ганц зам нь нүүрс, химийн аж үйлдвэр юм шүү дээ.

Монгол Улс эдүгээ түлш, шатахуун болон химийн бүтээгдэхүүний хувьд 100 хувь импортоос хараат байгаа бол цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээнийхээ 20 гаруй хувийг Орос, Хятадаас худалдан авч байна. Энэ нь хэчнээн эмгэнэлтэй болохыг статистикаас харъя. Өнгөрсөн улиралд монголчууд 3.2 сая тонн нүүрсээ 141 сая ам.доллараар экспортолжээ. Мөн хугацаанд бид 157 сая ам.доллараар нефтийн бүтээгдэхүүн, 32 сая ам.доллараар цахилгаан эрчим хүч, 16 сая ам.доллараар химийн бүтээгдэхүүн импортолсон байгаа юм. Гэтэл энэ бүхнийг нүүрснээсээ гаргаад авах боломжтойг дахин сануулъя. "Нүүрс, химийн аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь манай улсын үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн өсөлтөд чухал ач холбогдолтой” хэмээн Монголын Химич, химийн инженерүүдийн нэгдсэн холбооны гүйцэтгэх захирал Д.Үүрцайх онцолсон юм.

ХЯТАДЫН ШИНЭ БОДЛОГО

Нүүрс шингэрүүлэх, хийжүүлэх зэрэг олон санаа, бүр ТЭЗҮ нь бэлэн болсон төслүүд байдаг ч ажил хэрэг болж чаддаггүй. Учир нь, нүүрс, химийн аж үйлдвэрийн салбарыг төрөөс дэмждэггүй. Энэ тал дээр тодорхой бодлого, хууль эрх зүйн орчин ч байхгүй. Яагаад гэж үү? Манай эрх баригчдад алсын хараа алга. Өнөө маргаашаа л аргацааж байх нь тэдний хувьд чухал. Тиймээс ч нүүрснээс эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бус, тэр чигт нь экспортлоод, төсвийн орлогоо бүрдүүлэхийг илүүд үзэж байна. Өнгөрсөн онд л гэхэд, үнэ унасныг үл харгалзаад нүүрсний экспортоос төсөвт 272 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн байгаа юм. Ийм болохоор л таван жилийн дотор нүүрсний экспортыг 50 сая тоннд хүргэнэ хэмээн зүтгэж байна. Тэр хэрээр монгол нүүрс үнэгүйдэж, Монгол Улсын эрчим хүчний хараат байдал нэмэгдэнэ гэсэн үг.

Үнэндээ нүүрсний экспортыг 50 сая тоннд хүргэнэ гэдэг утгагүй зорилго юм. Манай ганц худалдан авагч болох Хятад улс агаарын бохирдлоо бууруулах, ногоон эдийн засгийг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. Энэ хүрээнд сэргээгдэх эрчим хүчний салбартаа асар их хөрөнгө хаяж байна. Тэдний хувьд өндөр өсөлт биш, тогтвортой өсөлтийг эрхэмлэх шинэ үе иржээ. Үүнээс үүдээд Хятадын нүүрсний импорт буурч, цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ, импорт нь өсөх таамаглал гарсан. Тиймээс бид нүүрс биш, түүнээс гаргасан цахилгаан эрчим хүч, хий, шингэн түлшээ экспортлох тухай бодож суух ёстой.

ЭЦЭСТ НЬ

Саудын Араб 260 тэрбум баррель газрын тосны нөөцтэй. Тэгвэл 200 тэрбум тонн нүүрсийг шингэрүүлбэл нэг их наяд баррель тос болно гэсэн тооцоог Пеннийн улсын их сургуулийн (Penn State University) профессор Франк Клементе гаргасан нь бий. Өөрөөр хэлбэл, нүүрсээрээ монголчууд Саудын Арабаас хавьгүй баян юм байна. Манайх чинь 173 тэрбум тонн нүүрсний нөөцөөрөө дэлхийд эхний 10-т жагсдаг улс шүү дээ. Гагцхүү түүнийгээ зохистой ашиглаж, хөгжлийн хөшүүрэг болгож чадах уу гэдэг том асуулт бидний өмнө гарч ирлээ. Нүүрсээ цахилгаан, дулаан, түлш, шатахуун, хий болговол Монгол Улс импортын хараат байдлаас гараад зогсохгүй бүс нутгийнхаа том нийлүүлэгч болох ирээдүй бий. Учир нь, ойрын 10 жилд Азийн орнуудын нефть ба эрчим хүчний эрэлт хоёр дахин, байгалийн хийн эрэлт гурав дахин өсөх тооцоо гарсан. Хойд хөрш маань энэ тоог толгойдоо сайн гэгч хийчхээд, дэд бүтцээ базааж, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа нэмж эхэлсэн.

Харин ухаалаг, алсын хараатай байж чадахгүй бол газар дор хэчнээн баялаг байлаа ч аврал үгүй. Газрын тосны нөөцөөр дэлхийд тэргүүлэх Венесуэлийн байж байгааг хар л даа. Сонголт бидний өмнө байна.

Д.Мөнхчимэг

Засгийн газрын мэдээ