Монголын эдийн засагт шинэ эрин ирж, валютын орлогын бүтцэд том өөрчлөлт оржээ. Энэ оны эхний улиралд экспортын нийт орлогын 33 орчим хувийг алт бий болгосон байна. Тийм ээ, зэс биш, нүүрс бүр ч биш, алт шүү дээ. Статистик мэдээллээс үзэхэд, энэ оны эхний улиралд бид 2.5 орчим тонн алтаа 98 сая ам.доллараар гаргасан байгаа юм. Тэгвэл "Оюутолгой”-гоос мөн хугацаанд экспортолсон 167.7 мянган тонн зэсийн баяжмал 200 мянган унц (6.2 орчим тонн) алт агуулж байжээ. Тус компанийн нэгдүгээр улирлын нийт орлогын талаас илүүг буюу 232.3 сая ам.долларыг алт бүрдүүлсэн тухай "Turquoise Hill Resources” санхүүгийн тайландаа тусгасан байна.

Ингээд бодохоор, энэ оны эхний улиралд бид 8.7 тонн алтаа 330 сая ам.доллараар экспортолжээ. Алтны орлого нүүрснийхээс 2.3 дахин давсан аж.

Алтны салбар "амилсан” нь маш олон зүйлийг өөрчлөх төлөвтэй. Наад зах нь, дэлхийн зах зээл дэх ашигт малтмалын үнэ унаснаас валютын орлого хумигдаж, төсвийн орлого тасарсан гэх танил түүх давтагдахгүй бололтой. Учир нь, сүүлийн нэг жилийн хугацаанд алтны ханш харьцангуй тогтвортой байж, унц нь 1200 орчим ам.долларт хэлбэлзэж байгаа юм. Алтны салбар бодож, төлөвлөж байснаас хавьгүй сайн явааг сануулах нь зүйтэй болов уу. "Оюутолгой”-г оролцуулаад энэ жил бид 29.5 тонн алт үйлдвэрлэж, 68.9 тэрбум төгрөгийн Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу роялти төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцсон. Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээс үзэхэд, энэ оны эхний дөрвөн сард 3.4 тонн алт экспортолсон нь жилийн өмнөхөөс 36 хувиар өссөн дүн байв. Тэгвэл "Оюутолгой”-гоос энэ жил 600-700 мянган унц (19-22 орчим тонн) алт агуулсан баяжмал гаргахаар төлөвлөжээ. Үүний зэрэгцээ алт олборлогчдыг "аргадах” бодлого хэрэгжиж эхэлсэн учраас олборлолт, борлуулалтын хэмжээ улам нэмэгдэхээр байгаа юм.

ДАРАМТАЛСАН НЬ

Үнэндээ алт бол Монголын эдийн засаг, төсвийг чирж явсан түүхтэй, эртний танил маань билээ. 1991 онд манай улс маш хүнд нөхцөлд орсон үед Ерөнхийлөгч П.Очирбат "Алт” хөтөлбөрийг баталж байв. Энэ хүрээнд тусгай зөвшөөрөлтэй 120 гаруй аж ахуйн нэгж байгуулагдан, олборлосон алтаа Төвбанкинд тушааж, Монголын валютын нөөцийг нэмэгдүүлсэн. Тэр үеэс алт олборлолтын хэмжээ асар ихээр өсөж, 2005 онд 24.1 тонноос даван рекорд тогтоож байлаа. Монголбанкинд тушаасан алтны хэмжээ ч 15.2 тоннд хүрч байсан удаатай. Гэвч 2006 оноос Зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татвар буюу 68 хувийн татварыг алт, зэсэнд ногдуулж эхэлснээс Төвбанкинд тушаах алтны хэмжээ эрс багассаныг графикаас харна уу.

"Шунал ихэдвэл шулам болно” гэгчээр энэхүү татварын хүрээнд алтнаас огт орлого олоогүйн зэрэгцээ хууль бус худалдаа наймааг цэцэглүүлж орхисон. Тиймээс ч энэ татварыг 2011 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хүчингүй болгосон ч үр дүнд хүрээгүй. Учир нь, бодлого боловсруулагчид 68 хувийн татвараа цуцалсан боловч алт олборлогчдодоо бас нэг сюрприз барьсан юм. Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль буюу "Урт нэртэй” хэмээн өхөөрдөн нэрлэсэн хуулийн хүрээнд алтны салбарын 400 гаруй компани "хөл хорио”-нд орчихсон. Ийнхүү амьдрал дээр хэрэгжих боломжгүй нэг хуулийг нөгөө нь орлож байх зуур дэлхийн зах зээл дэх алтны үнэ оргил үедээ хүрчхээд, эргээд буужээ. Тодруулбал, 2008 оноос алтны ханш 70 гаруй хувиар өсөж, 2011 онд унци нь 1900 ам.долларт хүрч байв. Энэ завшааныг ашиглан төсвийн орлогоо өсгөж, гадаад валютын нөөцөө нэмэх боломж бидэнд байлаа. Харамсалтай нь тэгээгүйгээр үл барам алтны салбараа "сүүдрийн эдийн засаг” руу түлхэж хаясан шүү дээ.

АРГАДСАН НЬ

Ийнхүү татвараар нэг дарамталж, хуулиар нэг "зандарч" байсан алт олборлогчдоо төр засаг нь одоо аргадаж, толгойг нь илж эхлээд байна. Тухайлбал, алт олборлогчдын төлөх роялтиг таваас 2.5 хувь болтол буулгаад зогсохгүй өсөн нэмэгдэх роялтиг тэглэсэн байгаа. Өнөөдөр унц алт 1194 ам.доллар байхад найман (5+3) хувийн роялти төлөх ёстой байсан нь 2.5 хувь болж багассан хэрэг. Энэ хөнгөлөлтийг алт олборлогчид 2019 он хүртэл эдлэх учиртай. Мөн "Урт нэртэй” хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаар хууль гарахаас өмнө олборлолт эрхэлж байсан компаниуд үйл ажиллагаагаа сэргээх эрхтэй болсон. Дээрээс нь алтны компаниудыг дэмжиж, Хөгжлийн банкнаас хөнгөлөлттэй зээл гаргаж өгөх талаар Засгийн газрын түвшинд ярьж эхлээд байна.

Гэвч ийнхүү аргадахаас өмнө ч алтны салбар аяндаа сэргэж эхэлж байсныг сануулахад илүүдэхгүй. Тухайлбал, роялтиг бууруулахаас өмнөх жилүүдэд ч Монголбанкинд тушаасан алтны хэмжээ нэмэгдэж, 2013 онд бүр 7.2 тонн буюу сүүлийн дөрвөн жилийн дээд үзүүлэлтдээ хүрээд байсан юм. Харин өнгөрсөн жил Төвбанкинд тушаасан алтны хэмжээ бараг хоёр дахин өсөж, 13 тоннд хүрсэнд татварын хөнгөлөлт нөлөөлсөн биз ээ.

ЭЦЭСТ НЬ

Унц алтны ханш 1900 ам.долларт хүрсэн 2011 он нэгэнт ард хоцорчээ. Тус металлын үнэ 2012-2013 онд огцом унасан боловч сүүлийн жилүүдэд харьцангуй тогтворжоод байгааг графикаас харна уу. Уг нь алтны үнэ, ам.долларын ханш урвуу хамааралтай байдаг. Гэтэл сүүлийн нэг жилд ам.долларын спот индекс 25 хувиар чангарсан байтал алтны үнэ ердөө найман хувиар хямдарчээ. Энэ нь "ногоон”-ы нөлөө багасаж буйтай холбоотойг "World Gold Council” тайлбарласан байна. 2000 онд ам.доллар дэлхийн валютын нөөцийн 61 хувийг бүрдүүлж байсан нь одоо 55 хувь болтлоо буурчээ. Мөн хөгжиж буй орнуудын эдийн засаг өсөхийн хэрээр алтны хэрэглээ нь нэмэгдэж буй. Эдүгээ алтны нийт хэрэглээний 60 хувийг Хятад, Энэтхэг хоёр бүрдүүлж байгаа аж. Урд хөршийн ДНБ-ий өсөлт саарсан ч Энэтхэг халааг нь авах учраас алтны эрэлт их байх төлөвтэйг мэргэжилтнүүд сануулж буй. Өөрөөр хэлбэл, үнэ өсдөггүй юм аа гэхэд унах эрсдэл бараг үгүйтэй ижил байна.

Өчигдрийн байдлаар унц алт 1194 ам.доллар байгааг 2011 онтой харьцуулахад чамлахаар тоо боловч олон жилийн дундажтай жишихэд өндөр хэвээр үлджээ. Тухайлбал, алтны салбар Монголд ид цэцэглэж байхад буюу 10 жилийн өмнө дэлхийн зах зээл дэх унц алтны ханш ердөө 500 ам.доллар байсныг графикаас харна уу. Тэр үеийг бодвол хоёр дахин өндөр үнэ тогтсон байна шүү дээ. Мөн 2006 оныг хүртэл алтны компаниуд үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлж, алтаа Төвбанкинд тушааж, таван хувийн роялтигаа ч төлж байсан. Харин одоо роялтиг 2.5 хувь болгосон, дээрээс нь хөнгөлөлттэй зээл өгөх тухай ярьж байна. Энэ бүхнээс үзэхэд, алт олборлогчдын хувьд "алтан үе” нь иржээ. Ийнхүү Монголд алтны эрин эхэлснээр экспортын орлого төрөлжиж, валютын нөөц нэмэгдэх нь сайн хэрэг. Нөгөө талаас, алт олборлолт, үйлдвэрлэл нь хамгийн их бохирдол ялгаруулж, хамгийн их ус хэрэглэдэг салбар болохыг мартаж боломгүй. Байгаль орчноо сүйтгэсэн гашуун туршлага бидэнд бий шүү дээ.

Д.Мөнхчимэг

Засгийн газрын мэдээ