Эрдэнийн чулууны шинжээч Ш.Бямбасүрэнтэй хийсэн сонинхолтой ярилцлагын цувралаас …

- Эрдэнийн чулууны ангилалд ямар чулуу багтдаг вэ. Манайд ямар ямар чулууны орд илэрц байдаг бол?

- Эрдэнийн чулуу гэж гайхамшигтай тунгалаг өнгө, дээд зэргийн хатуулаг чанар, онцгой ховор байдлаараа бусад чулуулгаас ялгарах чулууг хэлэх бөгөөд түүнийг гоёл чимэглэлийн зүйлээс салангид авч үзэх аргагүй юм. Тийм ч учраас гоёл чимэглэлийн зориулалтын үнэлгээгээр нь үнэт, хагас үнэт, чимэглэлийн, өнгөлгөөний гэж ангилдаг. Монгол оронд геологийн судалгаа шинжилгээ нэлээд хөгжиж үр дүнд хүрсэн ч гэсэн эрдэнийн чулууны томоохон орд газар хараахан нээгдээгүй байна. Манайдаа томоохонд орох анарын орд гэвэл Архангайн Шаврын царамд пироп, Говь-Алтайн Цээлийн Алтан худгийн альмандины ордууд. Эдгээр ордыг тодорхой хугацаанд ашиглаж байгаад хаасан. Дорноговийн Даланжаргалангийн мана, гартаам, Баянхонгорын ягаан болор, Өвөрхангайн чүнчигноров зэрэг чулууг одоо ч багаахан хэмжээгээр ашиглаж байна. Сүүлийн жилүүдэд Хөвсгөлийн Шишхэдийн голын ногоон хаш, Цагаан чулуутын гантиг, Төв аймгийн Замтын шар боржин, Авдрантын ногоон боржин /амазонит/ -г зохих хэмжээгээр ашиглаж байна. Төв аймгийн Баянцогтын усан биндэръяа, Горхийн усан болор, Хэнтийн Цэнхэрмандалын цагаан тугалганы ордоос молор зэргийг түүж бага хэмжээгээр боловсруулан ашиглаж байсан зэргээс үзэхэд Монгол орны эрдэнийн чулууны олборлолт, боловсруулалт төрийн нэгдсэн бодлогын хэмжээнд хөгжиж чадаагүй, зөвхөн цөөхөн хүний хүрээ, ганц нэг байгууллагын сонирхлоор тодорхойлогдож байна.

-Үнэт чулуун эдлэл хэрэглэх манайхны соёл бусад ард түмнийхээс нэлээд өөр юм шиг бодогддог. Үнэн үү?

-Манай ард түмний эртнээс нааш хэрэглэж ирсэн үнэтэй чулуун эдлэлд цагаан хаш, мана, гартаам, чүнчигноров, шүрэн хөөрөгнүүд, гаансны хаш соруул, хөөрөгний шүрэн толгой, хаш аяга, гүц гэх мэт зүйл байдаг. Бусад орнуудынх шиг томоохон хэмжээний сийлбэртэй урлагийн бүтээлүүд бараг байхгүй дээ. Зөөлөн чулуугаар сийлсэн жижиг шатар, амьтад бол байдаг. Ер нь тухайн улс орон өөрийнхөө нутаг дэвсгэрт байгаа эдэлж хэрэглэдэг чулуугаа үнэт чулуу гэж нэрлэж эрхэмлэн дээдэлдэг зан заншил тогсон байдаг. Тухайлбал, БНХАУ-д пийсүү буюу жадейт, Чехэд анар буюу пироп гэх мэт. Түүнчлэн өөрийнхөө нутагт байдаг зарим чулууг үнэт чулууны нэрээр нэрлэж тэр нь олон улсын худалдааны практикт тухайн нэрээрээ хэрэглэгдэх нь ч байдаг. Жишээлбэл монголчууд брекчлэгдсэн хас буюу хас, манын холилдсон хэсгүүдээс тогтсон чулуугаар хөөрөг хийдэг бөгөөд тэр чулуугаа "Чүнчигноров” гэж нэрлэдэг. Үүний адил бусад оронд ч дараахи хэллэг хэвшил болсон байна.

 -Чулууг яаж таньж тодорхойлдог вэ. Танигдахгүй чулуу гэж байх уу?

-Манайх 1998 онд мэргэжилтнээ бэлтгэж, 1999 онд эрдэнийн чулууны лаборатори байгуулсан. Өнөөдөр манайх чулууны үнэлгээ л хийхгүй байгаа. Чадахгүйдээ биш, эрх зүйн орчин нь байхгүй байгаа юм. Хүмүүс ээмэг, бөгжөө тэр хэвээр нь аваад ирдэг. Цаанаа үнэт металлтай болохоор бүрэн шинжилж, тодорхойлоход учир дутагдалтай. Ийм үед чадахгүй тохиолдол мэр сэр гардаг. Чулууг эхлээд гадаад шинж чанар буюу өнгө, хатуулаг, хуваагдлын гадаргуу, зураасны өнгө, талстын хэлбэр дүрс гэх мэт геологийн шинж чанараар нь ихэвчлэн танина. Хэрвээ дээрх шинж чанараараа танигдахгүй бол шаардлагатай багажаар шалгана. Гэрлийн давхар хугарлын илтгэгч, хувийн жин, туйлшрал, спектрийн өнгө, найрлага, дотоод бүтцийг нь харах гэх мэт олон арга бий.

-Ер нь дэлхий дээр хичнээн төрлийн чулуу байна? Манайхны түгээмэл мэдэх болор, мана зэрэг нь аль бүлэгт хамаарах вэ?

-Одоогоор дэлхий дээр 3000 гаруй төрлийн эрдэс, 5000 гаруй төрлийн чулуу бий гэсэн судалгаа байдаг. Тэгэхээр эдгээр олон чулууны ихэнх шинж чанар нь ижилхэн байдаг болохоор таньж тодорхойлоход хүндрэл гарна. Чулууг гарал үүслийнх нь хувьд байгалийн, таримал /синтетик/, хиймэл дуураймал /imitation’s/ гэж ангилдаг. Дэлхийн чулуулаг бүрхүүлийн 70 гаруй хувийг цахиурын исэл эзэлдэг болохоор чулуулгийн дийлэнх нь цахиурын найрлагатай байдаг. Цахиурын исэл тунгалаг байвал болорын бүлэг болно. Өнгөгүй тунгалаг нь усан болор, бор шаргалдуу нь утаат болор, нимбэгэн шаргал нь цитрин, чернилэн ягаан нь аметист, ягаан нь ягаан болор. Цахиурын исэл тунгалаг биш бол манын бүлэгт хамаарна. Хар өнгөтэй нь "хар мана”, хар цоохор толботой бол "халтар мана”, "харлаг мана”, улаан шаргал өнгөтэй нь "чон мана”, цагираг судалтай бол гартаам, гэрлийн хугарал нь нэг чиглэлд байвал "нүд” гэх жишээтэй. Нүдэн дотроо бор шаргал нь "барын нүд”, ногоон нь "муурын нүд”, цэнхэр нь "шонхорын нүд”, одтой бол "ундрам”, устай бол "гэрэлт чимид”, ногоон бол хризопраз гэх мэтээр нэрлэгдэнэ. Чулуу найрлагаасаа хамаараад ийнхүү өнгө нь өөрчлөгдөж өөр өөр нэртэй болдог.

-Та сая чулууг гарал үүслийн талаас нь байгалийн, таримал, дуураймал гэж ангилдаг гэсэн. Түүнийгээ дэлгэрүүлэн тайлбарлаж өгөх үү?

-Байгалийн чулуу гэж шууд байгаль дээр үүссэн бүх чулууг хэлээд байгаа юм. Байгалийн гаралтай доржпалам, бадмаараг, индраанил, маргад зэрэг үнэт чулуу нь маш ховор, өндөр үнэтэй учраас хүн бүрхэрэглэжчадахгүй. Тийм болохоор хүмүүст үнэ хямдтай, хүртээмжтэй болгохын тулд лабораторийн нөхцөлд чулууг талстжуулж гарган авахыг таримал буюу синтетик чулуу гэдэг. Бидний мэдэх бадмаараг, индраанил хэмээх хоёр үнэт чулууны найрлага нь хөнгөнцагааны исэл байдаг. Тэр хөнгөнцагааны исэл дээр хромын ион нэмж улаан өнгөтэй бадмаараг, эсвэл манганийн юм уу, төмрийн ион нэмж өгч цэнхэр өнгөтэй индраанил болгон талстжуулдаг. Энэ арга 1940-өөд оны дунд үеэс эхлэн хөгжиж, одоо маш их хэмжээний таримал чулуу хийгдэж байна. Ийм чулуу нь байгалийн чулууг бодвол хямд.

Гуравдахь буюу чулууг дуурайлган хийх арга эртний түүхтэй. Чулууг хийхдээ эхлээд байгалийн гаралтай чулууны өнгийг нь будах, хагарал ан цавыг нь нөхөх байдлаар засварлаж байснаа сүүлдээ үржүүлгийн болон бусад олон аргыг бий болгосон. Тухайлбал, өнөөдөр жинхэнэ сувд гэдэг ойлголт бараг байхгүй болсон бөгөөд бүх төрлийн усанд хясаа зэрэг амьтдыг өсгөж, дотор нь сувд үржүүлж байгаа юм. Сүүлийн жилүүдэд лазерийн туяагаар бөмбөгдөх замаар тунгалаг чулууны гэмтэл, өнгө, зэргийг засварлах арга өргөн дэлгэрч байна. Мөн байгалийн чулууны нимгэн үений ард зузаалах замаар өөр материал, чулуу зэргийг нааж чулуу хийж байна.

Бидний маш сайн мэдэх оюу хэмээх чулууг цэнхэр өнгийн тосон будгийг газрын тос /нефьт/, полиэтилен /гялгар уут/ материалтай холин шахаж хатууруулах замаар гаргаж авдаг.

-Манай дэлгүүр, лангуунд худалдан борлуулж байгаа үнэт эдпэл хачин гоё гялалзсан, янз бүрийн нэртэй чулуун шигтгээтэй байдаг шүү дээ. Тэр чулуунд баталгаа байдаг уу?

-Олон улсын практикт үнэт чулуун шигтгээг үнэт металл дээр суулгаж байгаа тохиолдолд үйлдвэрлэгч нь өөрөө гэрчилгээ /сертификат/ заавал бичиж дагалдуулж өгөх ёстой. Хэрвээ тэр чулуунд гэрчилгээ байхгүй бол манай эрдэнийн чулууны лаборатори шалгаж гэрчилгээ олгож болно. Өнөөгийн манай дэлгүүр лангууны үнэт эдлэлийн шигтгээ ихэнхдээ таримал /синтетик/, хиймэл /imitation’s/ чулуу байгаа учраас гэрчилгээний шаардлага байхгүй.

-Сүүлийн үед хүмүүс "Swarovski” шигтгээтэй гээд л сүйд болоод байгаа. Их ч үнэтэй юм билээ. Энэ чинь уг нь чулууны нэр биш шүү дээ…

- "Swarovski” гэдэг бол гоё чулууны нэр биш, Австри улсын хагас үнэт чулууг орчин үеийн өндөр технологиор үйлдвэрлэдэг нэг л компанийн нэр шүү дээ. Манайд оруулж ирсэн тэдгээр эдпэлүүд чинь үнэт эдлэл биш /imitation’s/ зүгээр л энгийн гоёлын зүйлс. Тийм учраас бидэнтэй ямар ч холбоогүй. Тэдний эдлэлийг авах эсэх нь хувь хүний эрхийн асуудал. Хаана ч байдаг л үйлдвэрлэл, үйлчилгээний нэг хэлбэр болохоор бидэнд тэдний үйл ажиллагааг хориглох эрх зүйн үндэслэл байхгүй.

-Та чулууг үнэлгээ талаас нь тодорхой тайлбарлаж өгөөч?

-Чулууг үнэлгээний хувьд үнэт, хагас үнэт, гоёл чимэглэлийн, өнгөлгөөний чулуу гэж ангилдаг талаар дээр хэлсэн. Гэхдээ нэг төрлийн чулуу хичнээн олон байсан ч чулуунд дундаж үнэ гэж байдаггүй. Гудамжинд хөглөрч хэвтээ нь бол хэрэглээний чулуу биш. Байшингийн довжоо, хана, гаднах талбай зэргийг хийж байгаа чулуу бол өнгөлгөөнийх. Сийлбэр, бэлэг дурсгалын зүйл хийсэн чулуу нь гоёл чимэглэлийн, ээмэг, бөгжний шигтгээ хийсэн бол хагас үнэт чулуу гэж ойлгож болно.

Үнэт чулуунд дөрвөн өнгийн, хамгийн хатуу, бас ховор чулууг л хамруулдаг. Өнгөгүй тунгалаг нь доржпалам /diamond- алмаз/, улаан өнгөтэй нь бадмаараг /ruby-рубин/, цэнхэр өнгөтэй нь индраанил /sapphire-сапфир/, ногоон өнгөтэй нь маргад /emerald-изумруд/.

-Манайд үнэт чулууны орд бий юу?

-Үнэт чулууны орд манайд одоогоор илрээгүй байна. Монголд хэрэглээний чулууны 160 гаруй орд илэрц нээгдсэн. Ер нь аль ч орон сувд, шүр, хувилгаан эрдэнэ /александрит/, эрдэнийн гэрэлт чимэд /опал/ зэргийг бас өндөр үнэлдэг.

Гэхдээ энгийн чулуу ч хосгүй үнэтэй болох тохиолдол байдаг. Геологийн тогтцын хувьд маш гайхамшигтай, өвөрмөц хэлбэр дүрстэй гэх мэт чулуунууд бол шүү дээ.

-Хүмүүс алмаз, бриллиант гэх хоёр нэршил дээр их төөрөлдөөд байх шиг байдаг. Ялгааг нь хэлж өгөөч.

-Бриллиант гэж хүмүүс ярьдаг л даа. Гэхдээ орос, монгол хоёр л ингэж буруу ярьдаг. Доржпалам (diamond-алмаз) чулуунд 57-58 ширхэг талст гаргасан дугуй хэлбэртэй, одлог засалтыг л уг нь ориллиантан засалт гэдэг юм. Энэ нь "бриллианс” буюу "гялалзах” гэсэн утгатай англи үг. Тэгэхээр бриллиант бол чулууны нэр биш, засалтын хэлбэрийн нэр юм. Чулуунд талст гарган засах засалтын өөр ч олон хэлбэр нэр бий.

-Хүмүүс сувдыг тодорхой хугацаанд байгаад алга болчихдог гэж ярьдаг. Тэр үнэн үү?

-Органик буюу амьтан, ургамлын гаралтай гурван төрлийн чулуу байдаг. Энэ нь шүр, сувд, хув гурав. Хув нь модны цавирхай, шүр нь далайн ёроолын нялцгай биет амьтан, сувд нь нялцгай биет амьтны илүүдэл хэсэг. Нэгэнт органик гаралтай учраас тодорхой хугацааны дараа арилах нь байж болох зүйл. Тухайлбал, чийгийн улаан хорхой наранд хатаад шороо болчихдог биз дээ. Түүнтэй адил байж болох юм. Тана гэдэг чулуу үндсэндээ байдаггүй. Таныг мөн л Орос, Монгол хоёр л чулуу гэдэг. Тана бол нялцгай биет амьтны хавтасны дотор талын солонгорсон хэсэг бөгөөд тэндээс сувд тасарч үүсдэг. Тийм болохоор баруунд таныг эх сувд буюу "Mother-of-pear” гэж нэрлэдэг.

-Чулуун эдлэлийн хэрэглээ манайд хэр нэмэгдэж байгаа бол. Хийц чанарт нь өөрчлөлт орж байна уу?

-Сүүлийн жилүүдэд чулууны хэрэглээ, үнэ эрчимтэй өсч байгаа нь нэгд тансаг хэрэглээ нэмэгдсэн, хоёрт хөрөнгөө баталгаажуулах нэг хэлбэр гэж ойлгох болсонтой холбоотой юм. Хэрэглээний соёлын төвшин өөрчлөгдөх нь буруу зүйл биш. Сүүлийн үед шинжилгээ хийлгэж байгаа чулууны дийлэнх нь доржпалам болсон. Гадаадын төрөл бүрийн үнэт чулуу Монголын зах зээлд хэдийнээ ороод ирчихсэн байна.

Өнөөдөр хамгийн үнэтэй чулуун эдлэл гэвэл хөөрөг байна. Монголчуудын уламжлалт хэрэглээ гэгддэг цагаан хаш хөөрөг бүр илүү үнэтэй. Чулуу бол тухайн ард түмний уламжлалт ёс заншлаас шалтгаалсан үнэтэй байдаг. Тэгэхээр хөөрөг зөвхөн Монголд л үнэтэй. Германд гэхэд гол руу нь ганц өрөмдөөд гуулиар эрэгдээд таглачихсан хөөрөг байж л байдаг. Хэн ч тоож худалдан авдаггүй. Чулуугаа ухаж чаддаггүй юм байна. Манайхан ч гэсэн нэг үе хөөрөг хийхдээ ёроолоос нь ухдаг байсан. Одоо бол янзын сайжирсан шүү дээ. Залуучууд хөөргийг маш сайн хийдэг болжээ. Чулууны сонголт, хөөрөгний дизайн өөрчлөгдөж, багаж хэрэгсэл ч сайжирсан байна. Хүмүүс "хуучны эдлэл” гээд байгаа болохоос сүүлийн үеийн хөөрөг маш сайхан, бас сайн хийгдэж байгаа. Үнийн хувьд цагаан хаш, сийлбэртэй улаан шүр, жадейт /пийсүү/ хөөрөгнүүд үнэтэй байна. Хөөрөгний хэлбэр янзыг хийж буй чулуунынхаа хэмжээ, хэлбэр, шинж чанараас хамааруулан шийддэг. Цагаан хашаар голдуу хавтгайдуу, дөрвөлжин хэлбэртэй хөөрөг хийдэг бөгөөд бөөрөнхий, сийлбэртэй хөөрөг хийх нь тийм ч элбэг биш. Чүнчигноров хөөргийг ихэвчлэн бөөрөнхий хэлбэртэй хийхээс бараг хавтгай хийдэггүй. Гартааман хөөрөг зуувандуу, шүрэн хөөрөг ихэвчлэн сийлбэртэй байх жишээтэй. Манайхан "цагаан шүр” гэж нэрлээд байгаа микрокальцит гэдэг чулуу бий. Ийм чулуугаар ихэнхдээ сийлбэртэй хөөрөг хийдэг. Зөөлөн болохоор сийлэхэд ч хялбар байдаг.

-Шүр хаанаас голдуу орж ирээд байна?

-Шүр бол ёроолын нялцгай биет амьтан болохоор мэдээж далай тэнгистэй орноос л орж ирнэ. Олон зуун сая жилийн өмнө Монголын нутаг дээр далай байсан юм чинь манай нутагт ч шүр байхыг үгүйсгэх аргагүй. Сүүлийн үед шүр их олборлож байгаа бүс нутаг бол Газрын дундад тэнгис. Тийм болохоор Италиас шүр түлхүү импортолдог байж мэднэ. Эдүүгээ бизнес даяарчлагдаад дэлхийг хэрсэн сүлжээ бий болчихсон болохоор хаанаас ч шүр зөөж болно. Одоогоор Тайваний шүр, шүрэн эдлэлийн дэлгүүр "Гранд плаза”-д ажиллаж байна. Тэндхийн шүрний өнгө нь улбар шаргал, улцан ягаандуу юм билээ. Монголчууд зөвхөн улаан шүрийг л үнэлдэг.

-Чулууны "нинжа”-нууд хагас үнэт чулууг гадагш нь их гаргаж байна гэсэн яриа гардаг. Танайхан үүнийг анхаардаг уу?

-Дорноговь, Өмнөговийн нутгаар элбэг байсан чулуужсан мод, үзмэн мана, бусад төрлийн чулуу урагшаа Хятад руу их гарсан. Бид хянах ямар ч боломжгүй. Эдгээр чулуу нь үнэтэй, ховор болохоор Хятадууд аваад байгаа юм биш. Манайд тэдгээр чулууг худалдаж авах үйлдвэр, бусад газрууд байхгүй болохоор тэр чулууг олж авсан хүмүүс нь хятадуудад хямдхан зараад байгаа юм. Хямд учраас хятадууд их хэмжээгээр авч байгаа. Хятадууд тэдгээр чулуугаар юу ч хийж болно. Нунтаглаад, хайлуулаад буцааж шахаад дуртай зүйлээ хийж байгаа.

-Манайд чинь чулууны үйлдвэрлэл эрхэлдэг байгууллага, хүмүүс байдаг биз дээ. Тэр хүмүүс чулуу худалдаж авдаггүй юм уу?

-Нэг үеэ бодвол чулуунд талст гаргаж засдаг, хөөрөг, аяга, бэлэг дурсгалын сийлбэртэй зүйл хийдэг хүмүүс, аж ахуйн нэгж олон болсон нь сайшаалтай. Гэхдээ тэдний үйлдвэрлэл нь жижиг болохоор одоогоор их хэмжээгээр чулуу худалдан авч чадахгүй байна. Нөгөө талаар тэд өөрсдөө яваад чулуугаа олоод авчихдаг учраас худалдан авах шаардпага бага байдаг.

-Аливаа чулуу хүнд хэрхэн нөлөөлдгийг судалж сонирхож байв уу?

-Олон орны эрдэмтэн судлаачид энэ талаар маш их ажил хийсэн юм билээ. Би сонирхож үзсэн. Хүн гэдэг байгалийн л амьтан юм чинь байгалийн чулуу биед нь сайнаар нөлөөлөхийг үгүйсгэх аргагүй юм. Чулуу болгоны энерги шингээх, ойлгох, гэрэл нэвтрүүлэх, дулаан дамжуулах шинж чанар өөр өөр. Чулууны шинж чанарыг маш олон төвшинд, олон янзаар ангилаад ялгачихсан байдаг. Гол нь өнгөний зарчим байна гэж ойлгосон Тэр нь биоритм талаасаа эзэндээ эерэг энерги өгдөг байх. Тэр бүү хэл тодорхой өвчнүүдэд хэрэгтэй чулуу гээд судалсан бичсэн зүйл ч их байдаг.

-Чулуун эдлэл худалдан авч байгаа хэрэглэгчдэд Та юу зөвлөх вэ?

-Чулуугаа таних л шаардлагатай. Зарж байгаа хүн үнэнийг хэзээ ч хэлэхгүй. Өнөөдөр дандаа хиймэл чулуу зарагдаж байгаа. Тэр бүү хэл хиймэл чулууг 2-3 сар төгрөгөөр үнэлээд тавьчихсан дэлгүүр байж л байх юм. Алт, мөнгөн эдлэг авсан хүн хууртагдвал 100-300 мянган төгрөгөөр хохирно. Чулуун эдлэл аваад буруудвал доод тал нь 2-3 сая, түүнээс их төгрөгөөр хохирох болно. Тэгэхээс баталгаатай л зүйл худалдаж ав. Үнэт металл, чулуун эдлэл худалдаж авахдаа сорьцын хяналтын лабораториудаар шалгуулаарай. Тэр тусмаа худалдан авахаасаа өмнө шинжлүүл. Авчихсаны дараа асуудал үүсвэл "Адгийн зарга арав хоногтой” гэгчээр бөөн ажил удна. Та хэдэн сая төгрөгөөр "шатахын” оронд үнэт эдлэлээ урьдчилан шалгуулснаар 10000 төгрөг л зарлагадана.