Түүхий эдүүдийн үнэ улам бүр хямдарсан мэдээлэл бөмбөрцгийн баруун хагасаас цуурайтсаар...

Унци алтны үнэ 800 ам.долларт хүрч магадгүй хэмээн "Morgan Stanley”-н түүхий эдийн шинжээч Том Прайс Лондон хотоос ярьсныг "Bloomberg” телевиз өчигдөр шууд дамжуулав. Товчхон өгсөн ярилцлагадаа тэрбээр "2008 оны арванхоёрдугаар сараас хойш шар металлын үнэ 800 ам.долларын түвшинд хүртлээ унаагүй” гэдгийг дурдаж амжив. Алтны үнэ өдгөө 1095 ам.доллартай тэнцэж буй бөгөөд сүүлийн хэдэн хоногийн турш уг таваарын үнэ энэ түвшинд, тодруулбал 2010 оноос хойших түүхэн доод цэгийн орчимд хэлбэлзэж байгаа юм.

Оны эцэст төсвийн алдагдал өндөр гарах магадлал их байна

Харин одоо зэсийн ханшид анхаарлаа хандуулъя. Даваа гарагт шаргал металлын үнэ сүүлийн зургаан жилийн доод цэгтээ хүрсэн. Хятадын хөрөнгийн зах зээлийн хөөс хагарч, хувьцаануудынх нь ханш шалдаа буугаад байгаа нь зэсийн ханшид нөлөөлсөн хэмээн шинжээчид тайлбарлаж байна. Яагаад гэвэл өмнөд хөрш маань зэсийн хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлдэг.

Зах зээлийн огцом савлагаагаар компаниуд нь нэг өдрийн дотор хөрөнгийнхөө 10 хүртэл хувийг, томоохон 10 компани нь 4.2 их наяд юаниа салхинд хийсгэчихсэн. Иймд тус улсын эдийн засаг дахь зэсийн хэрэглээ буурахгүй л байвал их юм хэмээн шинжээчид тэмдэглэж байна. Өчигдрийн байдлаар Лондоны металлын биржид тонн зэсийн үнэ 5224.5
ам.доллартай тэнцжээ. Гагцхүү ам.долларын ханш суларвал зэсийн эрэлт бага ч атугай
нэмэгдэж, ханш нь дээшлэх болов уу гэхээс өөр найдах зүйл трейдерүүдэд үлдсэнгүй.

Газрын тосны тухайд өнгөрсөн оны найм, есдүгээр сараас хойш ханш нь тогтмол шахуу унаж, өнөөдрийн байдлаар хоёр дахин хямд үнээр зарагдаж байна. Төмрийн хүдэр, цайр, нүүрс гээд түүхий эдүүдийн үнэ улам бүр хямдарсаар байгаа тухай мэдээлэл бөмбөрцгийн баруун хагасаас цуурайтсаар...

ГАНЦ ХӨЛТЭЙ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ГУНИГ

2009 оны хямралын статистикууд эргэн давтагдаж байгааг уншигч Та харж
байна. 2009 оны хямралыг туулаад удаагүй монголчууд тухайн үед улсын төсөв ноцтой хүндэрснийг мэднэ. Мөн оны гуравдугаар сард төсвийн данс улайх үед манай Засгийн газар Олон улсын валютын сангаас тусламж хүсэж байлаа. Төсвийн орлогын гол эх үүсвэр нь уул уурхайгаас хамаардаг, ганц хөлтэй эдийн засгийн гуниг чухам энэ. Эдийн засаг өнөөдөр дахин эгзэгтэй байдалд ороод байгааг дээрх тоонууд нотлон харуулж байна.

Монгол Улсын 2015 оны төсөв эхний хагас жилд 534.9 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарсан. Энэ харин ч гайгүй, алдагдал нь төсөөлж байснаас 716.3 тэрбум төгрөгөөр буурсан байна гэх шахуу зүйл Сангийн яам цахим хуудастаа тэмдэглэсэн байна билээ. "Төсвийн орлого талаас нь тайлбарлавал, импортын хэмжээ төлөвлөснөөс 762 сая ам.доллар буюу 30 хувиар багассан. Гаалийн болон НӨАТ гээд импортын татварууд бүрдэхгүй, тасарсан нь төсөв алдагдалтай гарах гол хүчин зүйлүүдийн нэг. Хоёрдугаарт, газрын тосны салбараас олдог орлого хоёр дахин буурсан. Яагаад гэвэл нефтийн ханш өнгөрсөн онд төлөвлөж байснаас хоёр дахин уначихсан байгаа. Энэ хоёр гол бууралтаас шалтгаалж орлого тасарсан" хэмээн Сангийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Х.Ганцогт манай сонинд ярьсан билээ.

Оны үлдсэн хагаст төсвийн алдагдал улам нэмэгдэх магадлалтайг дээрх тоо, олон улсын нэр хүндтэй байгууллагуудын таамаг нотолж байна. "Эхний хагаст төсвийн алдагдал 500 гаруй тэрбум төгрөг гарсан. Орлого дутуу төвлөрөх эрсдэл бий учраас үлдсэн хугацаанд дахиад 200-300 тэрбум төгрөгөөр өсөх магадлал бий” хэмээн Х.Ганцогт дарга ярьсан. Ямартай ч Монгол Улсын төсөв оны эцэст 700-800 тэрбум төгрөгөөр тасрах бололтой. Орлого дутуу төвлөрөх эрсдэл гэж тэд юуг томьёолоод байгаа хэрэг вэ?

САНААНД ОРОМГҮЙ УНАЛТУУД

Монгол Улсын 2015 оны төсвийн тухай хуульд тонн ззсийн ханшийг 6354.7 ам.доллараар төлөвлөсөн. Харин өнөөдөр цэвэр зэс 5224.5 ам.доллартай тэнцэж байна. Тонн тутамдаа 1000 ам.доллар давсан алдагдал энд харагдаж байна. Зэсийн үнэ цаашид ч хямдарна гэж шинжээчид үзэж байгаа. 2013 оноос "Оюутолгой"-н хүрд эргэж эхэлснээр зэсийн баяжмалын экспорт хоёр дахин нэмэгдсэн. Гэвч үнийн дүнгийн хувьд 100 байсан бүтээгдэхүүн нь өдгөө 50,60 хувыай тэнцэхээр төсөвт үзүүлэх нөлөөлөл нь тэр хэрээр хүчтэй байж чадахгүй.

Нефть ч мөн ялгаагүй. Гарц, экспортын хэмжээ нэмэгдэж байгаа боловч үнэ буурсантай холбоотойгоор экспортын ннйт үнийн дүн буурсаар байна. Жишээ татан тайлбарлая. 2014 оны эхний хагас жилд Монгол Улс 3.2 сая баррель нефть 320.3 сая ам.доллараар экспортолж байлаа. Харин энэ оны эхний хоёр улиралд боловсруулаагүй нефтийн экспортын хэмжээ 600 орчим мянган баррелиар нэмэгдсэн. Гэхдээ нийт үнийн дүн нь бараг 50 хувиар буурсан байна. Тэр хэрээр газрын тосны салбараас Монгол Улсын төсөвт цутгах орлого буурч байгаа юм.

Өнгөрсөн арван жилийн туршлагаар төсвийн орлого жилд дунджаар 28 хувиар өсөж байлаа. Харин 2014 онд орлогын өсөлт өмнөх оны түвшнээс буурч тогтсон. Мэдээж экспортын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүн болох уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ, тоо хэмжээний бууралт, импортын агшилт, дотоодын эдийн засгийн хүндрэлтэй байдал зэрэг нь орлогын гүйцэтгэлд сөргөөр нөлөөлсөн. Энэ нөлөөлөл энэ онд ч үргэлжилсээр байгааг Та, бид харж байна.

Алтны тухайд анх батлагдсан төсөвт бид 1248.9 ам.доллараар унци алтны үнийг тооцсон. 31.3 тонн алт олборлож, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр хэлбэрээр төсөвт 87.8 тэрбум төгрөг оруулах төлөвлөгөөтэй. Тэгвэл өнөөдөр бодит байдал дээр алтны үнэ 1000 ам.доллараар дотогш орох тухай яриа дэлхийн хэвлэлүүдээс салахгүй байна.

Дэлхийн зах зээл дээрх эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ буурч байгаатай зэрэгцэн олон улсад нзр хүнд бүхий банк, санхүүгийн байгууллагууд үнийн төсөөллөө тогтмол шинэчилсээр байгаа тул төмрийн хүдэр, цайр, газрын тосны үнэ ч буурахаар байна.

Монгол Улсын эдийн засгийн улирлын чанартай онцлогоос хамаарч, долоо, наймдугаар сарын төсвийн гүйцэтгэл гарсны дараа 2015 оны бүтэн жилийн төсвийн дүр зургийг бодитойгоор хэлэх боломж гарна. Өдий хэмжээний орлого тасрах нь гэж өнөөдөр хэлэх нь өрөөсгөл. Гэсэн ч оны эцэст төсвийн алдагдал өндөр гарах магадлал их байна. Тэгвэл төсвийн алдагдлыг нөхөх ямар боломжууд Засгийн газарт байгаа вэ? Мэдээж нэгдүгээрт, зарлагаа хасах, хоёрдугаарт, орлогоо нэмэгдүүлж, эдийн засгаа сайжруулах арга Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэгийн танхимд бий.

ТӨСВИЙН ЦООРХОЙГ НӨХӨХ ХУВИЛБАРУУД

Энэ оны төсвийн төсөлтэй танилцсан эрхмүүд хэлэлцүүлгийнх нь үеэр "Батлагдсаныхаа маргааш тодотгох нь тодорхой төсөв” гэж хүртэл хэлж байлаа. Нэгдсэн төсвийн алдагдал ДНБ-ий гурван хувиас давбал тодотгохоор Төсвийн тухай хуульд заасан байдаг. "Төсвийн алдагдал өндөр байвал тодотгол хийхээс өөр аргагүй” гэдгийг Сангийн сайд ч өөрөө хүлээн зөвшөөрч байгаа.

Ийм байдалтай эртнээс эвлэрсэн Засгийн газар энэ оны эхнээс зардлыг ач холбогдлоор нь ангилж, шаардлагагүй зарлагыг санхүүжүүлэхгүй байх шийдвэр гаргасан. Түүнээс гадна зуны улирал дундаа орчихсон учраас өнгөрсөн зургадугаар сарын сүүлчээс барилгын ажил шинээр эхлүүлэхгүй байх, сургалт, семинар, ой, хурлын зардлуудыг аль болох санхүүжүүлэхгүй байх гэхчлэн төсвийн зардлуудыг нэлээд танаж байгаа.

Гэхдээ нэгэнт тэлсэн зардлыг эрс хасахад эдийн засагтаа эргээд бодитоор нөлөөлөх эрсдэл бий. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газрын зарцуулж байгаа хөрөнгө шууд болон шууд бусаар таны, миний орлого болдог. Тэгэхээр эцсийн дүнд бидний орлого буурч, хэрэглээгээ танан, эдийн засаг шат шатандаа муудна. Ингэхээр эдийн засаг хөгжинө гэхээс илүү агших нөхцөл үүсэх юм. Орлого талаас нь авч үзвэл, татварын эх үүсвэрийг нэмж, бааз суурийг нь өргөтгөх арга зам бий.

Гэвч Монгол улсын хувьд татварын орчин тогтвортой гэж хөрөнгө оруулагчдадаа амладаг учраас аль ч төрлийн татварын хувь хэмжээг нэмэхгүй байх үндэстэй. Нөгөө талаас, томоохон төслүүдээ хөдөлгөхөөр Ерөнхий сайд зорьж буй. Эдийн засагт хөрөнгө оруулж байгаа томоохон төслүүдийг хөдөлгөж чадвал импортын хэмжээ идэвхжинэ. Түүнтэй уялдан импортын барааны НӨАТ, гаалийн албаны татвараас төсөвт төвлөрөх орлого нэмэгдэх боломжтой хэмээн эдийн засагчид дүгнэж байна.

Төсвийн алдагдлыг нөхөх эцсийн арга нь бонд болон төсвийн зээллэг. Гэхдээ томоохон хэмжээний бонд босгох, зээл авах асуудал нь төсвийн алдагдал санхүүжүүлэх гэхээсээ илүүтэй эдийн засгийг тэлэх бодлоготой уялдах ёстой гэж эдийн засагчид үздэг. Гэхдээ төсвийн алдагдлыг нөхөхөд Засгийн газарт Дэлхийн банк 100 сая ам.долларын тусламж үзүүлэхээ амласан. Тэрчлэн Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк, Японы ЖАЙКА байгуул-лагаас төсвийн алдагдлыг нөхөх зээл авахаар хэлэлцээ хийж буй билээ. Хэрвээ амжилттай болбол жилийн 3-4 хувийн хүүтэй, 8-10 жилийн хугацаатай хөрөнгө татах бололцоо бий хэмээн Монголбанкны түшмэл ярьж байна.

Б.Цэцэгсүрэн

Засгийн газрын мэдээ