-100 гаруй тонн зөгийн бал хураахаар төлөвлөсөн нь улсын хэрэгцээний 20 хувьтай тэнцэнэ-

"Нар ээсэн наймдугаар сар "нисдэг сүрэг”-ийн эзэд хөдөлмөрийн үр шимээ хүртдэг үе. Зун оройтож эхэлсэн тул бал хураалт ч хойшлох янзтай. Энэ зун ургамлын гарц тааруу, чийг дутуу байсан ч азаар санаснаас их хэмжээний зөгийн бал хураах бололтой” гэж Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын "Органик бал” хоршооны дарга Ц.Батжаргал ярьж байна. Тэд намрын хяруу унахаас урьтаж зөгийн балаа хураан, өвөлд бэлдэхээр зэхэж байна. Өнгөрсөн онд 1.4 тоннд хүрсэн тус хоршооны балын гарц энэ жил бага зэрэг буурах төлөвтэй. Ер нь манай орны ихэнх нутагт зөгийн бал хураалт "Органик бал”-ынхтай адил байгаа аж.

Монгол Улсын зөгийн балны хэрэглээ 500 тонн давдаг

Өөрөөр хэлбэл, бал хураалт хэвийн үргэлжилж байна. Зөгийчид маань энэ онд 100 гаруй тонн бал хураан авахаар төлөвлөсөн. Энэ нь Монгол Улсын зөгийн балны жилийн хэрэгцээний ердөө 20 хувьтай тэнцэж байгаа юм.

Харин үлдсэнийг нь бид хилийн чанадаас импортлох нь. Өнгөрсөн онд л гэхэд манай улс 370 орчим тонн зөгийн бал импортолсон. Уг нь бид зөгийн балын хэрэгцээнийхээ 80 хувийг импортоор авахаар улс биш. Харин ч дотоодын хэрэгцээгээ 40 дахин нугалахаар түүхий эдийн нөөцтэй, экспортлогч байх орон. Баримт эш татъя. Монгол орны Хэнтий, Хангай, Ханхөхийн нуруу, Орхон, Сэлэнгэ, Халхголын сав газраас 22 мянган тонн зөгийн бал хураан авах боломжтойг Зөгийчдийн нийгэмлэгийн өнгөрсөн онд хийсэн судалгаанаас харж болно. Гэтэл бид зөгийн балаа экспортолдоггүй юм аа гэхэд дотоодынхоо хэрэгцээг ч хангаж дийлэхгүй байна.

Нөгөө талаас Монгол орны хэмжээнд одоогоор 8000 орчим зөгийн бүл байгаа аж. Энэ тоог 30 мянгад хүргэвэл дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангана гэсэн тооцоо бий. "Зөгийн аж ахуй Монголд хөгжих бүрэн боломжтой” гэж Зөгийчдийн нийгэмлэгийн гүйцэтгэх захирал Т.Туяа хэлсэн. Тухайлбал, Зөгийн аж ахуйн зардал орлогынхоо 30 хувьтай тэнцдэг гэсэн албан бус тоо бий. Мөн манай зөгийн сүрэг бэлчээрийн ургамлаас балаа цуглуулдаг тул шим, шүүс, чанарын хувьд импортын бүтээгдэхүүнээс давуу. Мөн дотоодын үйлдвэрлэгчдийн бүтээгдэхүүн импортын зарим бүтээгдэхүүн шиг шингэрүүлээгүй, хольцгүй байдгийг онцлох хэрэгтэй. Тиймээс ч монгол зөгийн балыг импортлох хүсэлтэйгээ Япон, Австри, Польш улс илэрхийлээд байгаа. Монгол Улс өнгөрсөн онд 90 тонн зөгийн бал экспортолсны дийлэнхийг арлын оронд гаргажээ.

Мөн япончууд биднийг хүлээлгүй Ховдын хязгаарт "Михачи” нэртэй зөгийн аж ахуй эрхэлж байна. Гэтэл бид яагаад зөгийн аж ахуйгаа хангалттай хөгжүүлж чадахгүй байна вэ?

СОРИЛТ

Нэгдүгээрт, Монгол Улсад зөгийн аж ахуйн нь харьцангуй шинэ салбар. Хэдэн мянган жил мал малласан монголчууд 1950-иад оноос зөгий үржүүлж эхэлжээ. Улмаар 1980-аад онд арайхийн хөл дээрээ босох гэж байсан энэ салбар зах зээлийн шуурганд өртсөн байна. Дэлгүүрийн лангуун дээр талх, давснаас өөр юмгүй байсан тэр үед зөгийн бал тансаг хэрэглээнд тооцогдож байсан гэдэг. Тиймээс зөгийн аж ахуй эрхлэгчид ч цөөрчээ.

Харин 2000 он гарч монголчууд зөгийн балны ид шидийг мэддэг болсноор энэ салбар харьцангуй сэргэж эхэлжээ. Мөн аж ахуй эрхлэгчдийн тоо ч өссөн байна. Гэвч хүссэн хүн бүр нисдэг сүргийг "хариулж”, ашиг шимийг нь хүртдэггүй. Тодорхой мэдлэг, туршлага шаардлагатай байдаг нь энэ салбарт хөл тавихаас болгоомжлоход хүргэдэг байна. Мөн зөгийн аж ахуй нь өрхийн хэмжээнээс хэтрэхгүй байгаа нь давхар сорилт. "Одоогоор зөгийчид зөгийгөө онд мэнд оруулахад анхаарч байна. Харин зах зээлээ тэлэх, борлуулалт, маркетингийн асуудлаа орхичихдог” гэж Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамны Тэжээвэр амьтны асуудал хариуцсан мэргэжилтэн Т.Эрдэнэсайхан хэлсэн.

Мөн өрхөөс эхлээд жижиг хэмжээний хоршоодод савлагаанаас гадна ариун цэвэр, эрүүл ахуйн шаардлага хангах зэрэг асуудал тулгарч байгаа юм.

ЗӨГИЙН ТООСОНЦОР УРГАМАЛД ЭЭЛТЭЙ

"Шингэн алт” гэгддэг балны хэрэгцээ цаашид ч өсөхөөр байгаа. Сүүлийн зургаан жилийн дотор зөгийн балны импорт тав дахин өссөнийг Гаалийн ерөнхий газрын цахим хуудсаас харж болно. Энэ нь хэрэглээ төдий хэмжээгээр тэлснийг илтгэж байна.

Тэгвэл бид хэрэгцээгээ хангахын тулд яах ёстой вэ?

Эхний ээлжинд зөгийн балыг савлах нэгдсэн үйлдвэр байгуулах шаардлага байгаа талаар салбарынхан ярьж байна. Үүнийг төрийн оролцоогүй шийдэх боломжтой. Ингэснээр монгол зөгийн балны чанар, эрүүл аюулгүй байдал баталгаажна. Цаашлаад бид гадаадад гаргахдаа ч "нүүр бардам” байна. "Савлах, боловсруулах үйлдвэрийг манай орны балт ургамалтай газруудын байршлыг харгалзан, зангилаа бүсэд байгуулахаар судалж байгаа” гэж Зөгийчдийн нийгэмлэгийн гүйцэтгэх захирал Т.Туяа хэлсэн. Ингэснээр зөгийн аж ахуй эрхлэгчдийн нуруун дээрх ачаа ч хөнгөрөх боломжтой аж.

Мөн Монголын Зөгийчдийн нийгэмлэг улсын хэмжээнд "Зөгий” хөтөлбөр хэрэгжүүлэх төслийг Хүнс, хөдөө аж ахуйн яаманд хүргүүлээд байгаа. Тус хөтөлбөрийг Засгийн газар, УИХ-аар хэлэлцүүлэх шаардлагатай байгаа гэнэ.

Гэхдээ Зөгийн аж ахуй нь зөвхөн Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамны хариуцах асуудал биш. Зөгийг "нисдэг эмийн сан” гэж нэрлэдэг нь учиртай. Уг шавьж зөвхөн хүний эрүүл мэндийг хамгаалаад зогсохгүй эх дэлхийг эмнэдэг.

Зөгийн тоосонцор ургамлын ургалтыг сайжруулдаг. Тухайлбал, рапс буюу тосны ургамлын ургацыг 300 дахин нэмэгдүүлдэг байна. Тэгэхээр энэ нь Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын яаманд давхар хамаарахаар байгаа юм. Дашрамд дурдахад, Дархан-Уул аймгийн "Тансаг Ногоон” нөхөрлөл цэцгийн тоосонцрыг савлан, худалдаанд гаргаад байгаа билээ.

Дэлхий дахинд зөгийн аж ахуй эрхлэгчид нийт орлогынхоо 90 хувийг зөвхөн тоос хүртээх замаар олдог байна. Тэгэхээр зөгий бол дайсан биш, нөхөр гэдгийг тариаланчдад ойлгуулах, мэдлэг, мэдээлэл түгээх шаардлагатай байна. Өөрөөр хэлбэл, зөгийчин болоод тариаланчдын хооронд гүүр байгуулах ажил үгүйлэгдэж байгаа юм. Хэрэв зөгий уствал дөрөвхөн жилийн дараа дэлхий сөнөнө гэсэн таамаг ч бий.

Үүнээс гадна зөгийн аж ахуйг хөгжүүлэх нь цөөн хэдэн фермийн ажил биш. Мэдээж, Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам хөнгөлөлттэй зээл олгож, ОХУ-ын Башкираас шинэ үүлдрийн зөгий авчирсан зэрэг сайшаах ажлууд бий гэдгийг зөгийчид хэлсэн.

Гэхдээ энэ салбарт өнөө маргаашийг аргацаасан биш, урт хугацааны, тогтвортой цогц бодлого үгүйлэгдэж байгааг бас сануулсан. Хэрэв ингэж чадвал Монгол Улс 2018 он гэхэд дотоодын балны хэрэгцээгээ бүрэн хангаж чадах аж.

Г.Байгал