Гэвч хамтран ашиглах тухай Засгийн газрынсанал УИХ-аас олонхийн дэмжлэгч авч чадалгүй унасан удаатай. Улмаар Засгийн газраас зөвхөн тус ордыг ашиглах бус түүхийн дурсгал бүхий ойр орчмын газрыг нь төрийн тусгай хамгаалалтад авах саналыг УИХ-д өргөн барьсан. Гацууртын ордод олборлолт явуулахаас гадна Ноён уулыг төрийн тусгай хамгаалалтад авах санал давхар оруулж ирсэн учраас энэ нь өмнөх хувилбараасаа хавьгүй дээр санал гэдэгтэй хэн ч маргахгүй байх. Яагаад гэвэл, зөвхөн олборлолт явуулах бус ойр орчмынх нь газрыг хамгаалах санал давхар оруулж ирсэн учраас тэр. Гэвч энэхүү саналыг нь УИХ ногоон гэрлээр дэмжсэнгүй. Нухацтай хэлэлцэх нь зөв байх. Гэхдээ шийдвэр гаргаж чадахгүй удаж байх хооронд байгаль орчин сүйдэж, эрдэнэт хүн амиа алдсаар байна. Гацууртын ордод гар аргаар алт олборлогчид буюу нинжа нар цугласнаас хойш тэнд гурван хүн нас баржээ. Эмх замбараагүй байдал үүсч архидан согтуурах, танхайрах асуудал хэрээс хэтэрсэн байна. Үүний нотолгоо нь уг асуудал Ерөнхий сайдын албан өрөөнд яригдсан явдал юм. Улмаар Ерөнхий сайд энэ асуудалд анхаарлаа хандуулж ажиллах үүргийг Цагдаагийн ерөнхий газрын удирдлагуудад өгчээ.

Цагдаагийн байгууллага тэнд ажиллаж байгаа ч нинжа нарыг бүрэн хянаж чадахгүй байгаагаа хэлсэн. Цагдаагийн алба хаагчид хууль бусаар алт олборлогчидтой тэмцэх, онцгой байдлын албан хаагчид шороонд дарагдсан хүмүүсийг гаргахаар ажиллах зэрэгт төсвийн мөнгийг зарцуулж байгаа. Уг нь УИХ аль эрт шийдвэрээ гаргаад ашиглаж эхэлсэн бол гурван хүн амиа алдахгүй, төсвийн мөнгө үрэгдэхгүй байв. Үүнээс гадна тэнд цугласан хүмүүс ойр орчмынхоо малчдын малыг хулгайлах, хашаа хорооных нь банз, шургааг болон ургаа модыг хугалж түлэх гэх мэтээр тоочоод байвал хохирол их гарч байгаа ажээ. Ноён уул орчмын байгаль ингэж сүйдэж, олны хөлд талхлагдаж байхад "Ноён уулаа аваръя” хөдөлгөөнийхөн яагаад чимээгүй байна вэ. Тэд Ноён уулыг аваръя л гэж байгаа бол зөвхөн алтыг нь олборлохыг бус мод, өвс ургамлыг нь үгүй хийхийг ч эсэргүүцэх ёстой баймаар. Харин тэдний оронд нутгийн иргэд нь энэ талаар дуугарч эхэлжээ. Гацууртын ордыг ашиглахыг нутгийн иргэд нь эсэргүүцэж байгаа гэх боловч эсэргүүцэхээсээ илүү дэмжих нь олон байна. Дуугүй байна гэдэг хүлээн зөвшөөрч байгаагийн илэрхийлэл гэдэг.

Гэтэл Монгол Улсын хамгийн олон хүн амтай сум болох тус сумын нийт иргэдийнх нь 50, бүр арван хувьд ч хүрэхгүй хүн эсэргүүцлээ илэрхийлснийг нь нутгийн иргэд нийтээрээ эсэргүүцэж байгаа мэтээр мэдээлж, олон нийт ч ингэж ойлгох хандлагатай байгаа нь нууц биш. Нийгмийг ингэж талцуулж, орон нутагт эмх замбараагүй байдал бий болгож, хүмүүс амиа алдаж байгаа нь УИХ шийдвэрээ хурдан гаргах хангалттай шалтгаан баймаар санагдах юм. Өчигдөр л гэхэд уг саналыг нь чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэхээр төлөвлөж байсан боловч УИХ дахь "Шударга ёс” эвслийн бүлэг завсарлага авчихлаа.

Газар дээр нь очоод Мандал сумын иргэдтэй уулзахад санал бодлыг нь сонссон тухай мэдээлэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр гарлаа. Орон нутгийн иргэд нь Гацууртын ордыг ашиглах нь зөв, буруу, Ноён уулыг хамгаалах тэд нэг л зүйл дээр санал нэг байгаа нь ажиглагдлаа. Эцэ бол УИХ шийдвэрээ хурдан гаргах хэрэгтэй гэсэн шаардлага юм. Үүний баримт болгон зарим иргэний хэлсэн үгийг онцоллоо. |

Гацууртын ордыг ашиглахын эсрэг Мандал сумын Хэрх багийн иргэн П.Батсүрэн "Гацууртын ордыг компани ашиглавал "Бороо Гоулд”-ын баяжуулах үйлдвэрээс Гацууртын орд хүртэл тавьсан замаар 60 тоннын ачааны машин явна гэж дуулсан. Хэрвээ үнтн бол бидний тариа будаа, ус, мал аж ахуйд яаж нөлөөлөх юм бол. Одоогоор шорооц зам тавьсан байгаа. Тэр замын хоёр талаар тариалангийн талбай байрладаг. Засмал болгохгүйгээр ордыг ашцглана гэвэл 60 тоннын мацшнаас асар их тоос босно. Цаашдаа усгүй болж, тариалан сүйдвэл хэцүү л байна. Тиймээс төр шийдвэрээ хурдан гаргаасай” гэсэн бол гуравдугаар багийн иргэн Р.Нямжав ‘Миний хувьд Гацууртын ордыг ашиглуулахгүй гэсэн байр суурьтай байдаг. Бидннй өвөг дээдсийн тахиж шүтэж ирсэн хайрхнаа сүйдлүүлмээргүй л байна. Төр, засаг ашиглуулна гээд шийдвэрээ гаргавал одоо яах вэ дээ. Улсын бодлого өөр л байдаг байлгүй. Гацууртын ордыг эдийн засгийн эргэлтэдбайдлаар зохицуулалт хийгээд ажилгүй байгаа залуусыг үнэхээр ажилд оруулна гэвэл зүгээр байна. "Бороо гоулд"-ыг нөхөн сэргээлтээ сайн хийдэг гэж ярих юм билээ. Манайхан олон удаа очиж үзсэн. Ашиглахгүй гэж шийдвэр гарсан зүйлгүй. Нинжа нарын гараар оруулж байснаас хариуцлага өндөртэй компанид ашиглуулаад зохих хувиа аваад явбал улс оронд ч, орон нутагт ч хэрэгтэй байх. Одоо Бороогийнхон дуугарах цаг болсон” гэжээ. Мөн нэгдүгээр багийн иргэн Н.Алтанжад "Би энэ нутгийн унаган хүүхэд. Нас сүүдэр эдүгээ 64 хүрч байна.

Эрт дээр үеэс манай өвөг дээдэс тахин шүтэж хамгаалж ирсэн. Ер нь гадаадын компанид ашиглуулах нь буруу болов уу. Талбайгаа хайрлах нь л зөв байх” гэсэн байна. Байр сууриа илэрхийлсэн хүмүүсийг харахад Гацууртын ордыг ашиглахыг эсэргүүцэх хүмүүсээс дэмжих нь олон ажээ. Тухайлбал, Түнхэл тосгоны иргэн С.Цэвээндорж "Яаж ч бодсон Гацууртын ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, хөдөлгөсөн нь дээр. Ноён ууланд судлагдаагүй түүхийн дурсгал олон бий. Тиймээс Ноён уулын түүх дурсгалын олдвор бүхий хэсгийг нь улсын хамгаалалтад аваад Гацууртын ордыг хөдөлгөсөн нь зүйтэй гэжзалуус ажилтай, орлоготой болно гэж сонин хэвлэл, хурал зөвлөгөөнөөс сонсч л байсан. Үнэхээр тийм бол сайн л байна. Гэхдээ энэ нь хэр баталгаатай юм бэ. Засгийн газар шийдвэрээ гаргаагүй байхад бид ярих нь жаахан өрөөсгөл байх. Засгийн газар шийдвэрээ гаргаад "Сентерра Гоулд”-д ашиглуулна гээд шийдчихсэн тохиолдолд асуудлыг ярьж болно. Гэтэл шийдэгдэх шийдэгдэхгүй нь тодорхойгүй бүрхэг байгаа үед иргэд итгэл үнэмшилгүй байна. Тэгэхээр төр, засаг хурдан шийдвэрээ гарга.

Төр, засаг шийдвэрээ хурдан гаргаагүйгээс л сөрөг үр дагаврууд гараад байна. Энд тэндгүй нүх ухаж, түүндээ унаж гэмтэхээс эхлээд хүн амины хэрэг хүртэл гарлаа. Төр тусгай хамгаалалтад авах юм бол тэр шийдвэрээ гарга”, гуравдугаар багийн иргэн Ц.Оюунцэцэг "Гацууртын ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, ард түмний амьдралд хэрэгтэй зүйл хийнэ гэвэл зөвшөөрнө. Тэнд олборлолт явуулсан компани нь Монголд ашгаасаа өгөөд явна гэвэл болохгүй зүйл үгүй. Ард түмний амьдрал дээшилнэ гэдэг талаас нь дэмжиж байгаа. Мандал сумын иргэдийн хувьд ажилтай, орлоготой болмоор байна” гэжээ.

Ноён уулыг улсын тусгай хамгаалалтад авахыг саналаа хэлсэн иргэдийн олонхи нь хамгаалалтад өгөхгүй. Үнэнийг хэлэхэд төрд итгэх итгэл алга. Төрийн тусгай хамгаалалтад авна гээд олон жил ярилаа. Аль хэдийнэ ухаад эхэлчихсэн шүү дээ. Энд ч ухаж байгаа дуу нь сонстож буй. Миний хувьд төрд итгэхгүй. Үүний оронд "Бороо гоулд"-д нь өгөөд ард түмэнд ашигтайгаар эдийн засгийн эргэлтэд оруулсан нь дээр гэж бодож явдаг. Ажилгүйдэл их, ард түмний амьдрал хүнд байна. Төрийн түшээд нь байдал ийм байгааг мэдэж байгаа ч юм уу үгүй ч юмуу. Тиймээс миний хувьд ард түмэнд ашигтай байдлаар зохицуулалт хийгээд компанид ашиглуулсан нь дээр гэж бодож байна. Шийдвэр нь гардаггүй. Гэтэл нинжа нар хэдийнэ Ноён уулаа тойрдгоо тойроод ухаад дууслаа” гэжээ.

Харин төрийн тусгай хамгаалалтад авах нь зөв гэж үзсэн иргэд "Хүннү гүрний үеийн булш хадгалагдаж буй газар нь Гацууртын ордоос хол юм билээ. Тиймээс нөлөөлөх зүйл байхгүй. Тэгэхээр Хүннү гүрний үеийн булш бунхан хадгалагдаж буй тэр хэсгийг нь улсын хамгаалалтад авч, харин Гацууртын ордыг ашиглаж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах шаардлагатай байна”, "Төр шийдвэрээ гаргавал гаргаад, түргэн арга хэмжээ авах хэрэгтэй. Монголын 18 аймгаас нинжа нар ирж ухаад  ашиглах гээд байгаа юм бол хурдан нэг тийш нь болгох хэрэгтэй. Эсвэл ашиглахгүй гэвэл хамгаалалтдаа түргэн авах хэрэгтэй байна” гэсэн байна.

Иргэдийн хэлсэн дээрх дадабарын алийг сонгох нь хамаагүй, хурдан л шийдвэр гаргах шаардлагатай байгаа нь ажиглагдсан байх. Мөн хурдан хугацаанд шийдвэр гаргах шалтгаануудыг ч хэлсэн байна. Мандал сумын хоёрдугаар багийн иргэн Б.Баярбаясгалан "Нинжа нар ухсан нүхэндээ унаж гэмтэх болсон. Нэг нэгийнхээ амийг хөнөөсөн хэрэг ч гарлаа. Цагдаа нар очоод хөөгөөд явуулдаг. Удалгүй буцаад л ирдэг”, нэгдүгээр багийн иргэн Н.Алтанжад "Нинжа нар ер нь бүх л зүйлийг баллаж байна. Нэг нэгийнхээ амийг егүүтгэнэ, мал хулгайлна. Ухсан нүх рүү мал унаж үхээд байна. Бас байгаль орчныг ёстой сүйтгэж байна”, Түнхэл тосгоны иргэн Ц.Дашзэвэг "Энүүхэндээ гэж хэлэхэд Гацууртын орд маш их будлиан тарьж байна. Сүүлдээ "аллага” хүртэл явагдлаа. Дайсагнал явагдаж байна. Миний хувьд төр, засгийн буруутай үйлдлийн улмаас ийм байдал үүсчихлээ гэж дүгнэж суугаа. Яагаад вэ гэвэл төр, засаг шийдвэл шийдчих л хэрэгтэй”, Түнхэл тосгоны иргэн Т.Хишигт "Зүүнхараагаас гадна Дархан, Дорнод, Баянхонгор гээд бараг 18 аймгаас хууль бусаар алт олборлогчид ирчихсэн байдаг сурагтай. Шоронгоос суллагдсан онц хүнд гэмт хэрэгтнүүд Гацууртын ордод оччихсон байдаг гэсэн. Ухсан нүхээ булаацалдсан ч юм уу манай Түнхэлийн хоёр иргэн нэгийгээ хөнөөсөн хэрэг саяхан гарсан”, Түнхэл тосгоны иргэн Ш.Мөнхжаргал "Нинжа нар гэж энд тэндээс ирсэн хүмүүс байгаль орчныг сүйд хийлээ. Ажил төрөлгүй бүх л хүн алтны сургаар ирж байна. Үүнээс болж манай Түнхэлийн хоёр сайхан залуу нэг нь шороонд булагдаж, нөгөө нь шоронд явлаа” гэх мэтээр хурдан хугацаанд шийдвэр гаргаж асуудлыг нэг тийш нь шийдэхгүй байхын аргагүй шалтгаануудыг хэлжээ. Иргэд ийнхүү саналаа хэлснээс гадна иргэдийн төлөөлөл болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын Засаг дарга Н.Нямдаваа, ИТХ-ын дарга Ц.Эрдэнэхүү нар ч иргэдтэйгээ адил барй суурь илэрхийллээ.
 

Г.ХҮРЛЭЭ