Татвар төлдөг үйлдвэрлэгч худалдаачинтай өрсөлдөх хэцүү

Боловсруулаагүй арьс, ширийг энэ сарын 5-наас ирэх сарын 5-ныг хүртэл экспортлохыг зөвшөөрсөн. Ингэснээр арьс, шир боловсруулж, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд түүхий эдийн хомсдол үүснэ гэж баялаг бүтээгчид үзэж байна. Тэгвэл энэ болоод салбарын бусад асуудлаар Монголын арьс, ширний үйлдвэрлэлийн холбооны гүйцэтгэх захирал Т.Баярсайхантай ярилцлаа.

-Өнөөдөр буюу мягмар гарагаас эхлэн арьс, шир түүхийгээр хилийн чанад руу экспортолно. Энэ нь дотоодын арьс, ширний салбарт хэрхэн нөлөөлөх вэ?
-Засгийн газрын энэ шийдвэр эрсдэл бага дагуулаасай гэж хүсч байна. Төр, засаг малчдаа бодож буй нь зөв. Гэхдээ малчдыг дэмжинэ гээд түүхий эдийг боловсруулалгүй хил давуулахыг зөвшөөрсөн нь Засгийн газар үйлдвэржих бодлогоосоо ухарч байна гэсэн үг. Нүүрс, зэс, газрын тос зэрэг түүхий эдийн үнэ унаж байна. Гэтэл арьс, ширний үнэ яагаад хямдарч болдоггүй юм бэ. Хөгжлийн банкнаас энэ салбарт хөнгөлөлттэй зээл олгосны үр дүнд арьс, ширний үнэ тогтвортой байсан юм.

Энэ шийдвэрийн ашгийг ченжүүд хүртэнэ

Шийдвэр хэдийнэ гарсан. Харин Засгийн газрын тогтоолын хугацааг нэг сарын хугацаанд буюу чанд баримтлах нь чухал байна. Энэ хугацаанд адууны шир түлхүү экспортлох байх. Мөн адууны гэх нэрийдлээр үхрийн шир ч гаргаж магадгүй. Тэгэхээр үхрийн арьсыг боловсруулахаар бэлдэж буй дотоодын үйлдвэрлэгчдэд түүхий эдийн хомсдол үүснэ. Манай үйлдвэрүүд 20 гаруй тэрбум төгрөгийн тоног төхөөрөмж худалдаж авсан. Гэтэл эдгээр тоног төхөөрөмж сул зогсч болзошгүй нөхцөл үүсээд байна.

Үүнээс гадна БНХАУ адууны шир худалдан авч арьсны зориулалтаар бус уургийн бүтээгдэхүүнд ашигладаг. Харин хонь, ямааны арьсыг бол сонирхохгүй. Ер нь энэ шийдвэрийн үр ашгийг малчид бус дамын наймаачид буюу ченжүүд хүртэнэ. Харин эрсдэлийг нь үйлдвэрлэгчид үүрнэ.

-Арьс, ширний салбар бондын хөрөнгөөс багагүй дэмжлэг авсан. Үр дүн нь хэр байна. Монголчуудын хэдэн хувь нь монгол малын арьсаар дотоодод үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн хэрэглэж байна вэ?
-Жижиг ч гэсэн дотоодын зах зээлээ гадаадын бүтээгдэхүүнээс хамгаалах хэрэгтэй. Үүнийг зохицуулах хууль үгүйлэгдэж байна. Монгол Улсад худалдааны тухай тусгай хууль хэрэгтэй байна. Чөлөөт зах зээл гэх нэрийдлээр хүн бүр юу ч хийж болдог байж болохгүй.
Хөгжсөн орнуудын туршлагыг сөхөхөд төрийн зохион байгуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, том үйлдвэрүүдээ дэмжсэн бодлого. Тухайлбал, БНСУ хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэхийн тулд Засгийн газар нь бусад улсад энэ төрлийн үйлдвэр байгуулж байна.

-Худалдааны тухай хуулийн төслийг Аж үйлдвэрийн яамнаас өргөн барьсан. УИХ хэлэлцэж амжаагүй байна. Хуулийн төсөлд үндэсний үйлдвэрлэгчдийн үзэл бодлыг хэр тусгасан бэ?
-Худалдааны тухай хууль баталснаар Засгийн газар үйлдвэрлэлийг дэмжихийн тулд тодорхой өөрчлөлт хийх эрхтэй болно гэж найдаж байна. Үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хууль манай салбарыг нэг алхам ахиулсан. Гэхдээ Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай шинэ хууль малын гаралтай түүхий эдээр эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийг хойш нь татах үндэс боллоо.

-Баялаг бүтээгчид төр, засгаас мөнгөн дэмжлэгээс илүү бизнесийн таатай орчныг хүсч байна. Танай салбарт бизнесийн таатай орчин бүрдэж чадсан уу?
-Бизнесийн таатай орчин бол бодлогын тогтвортой байдлаас хамаарна. Улс төр тогтворгүй байгаагаас бодлого шийдвэр нь ч байнга өөрчлөгдөж байна.

Бид төрийн "өлгийтэй хүүхэд” байхыг боддоггүй. Төр зөвхөн бизнест оролцохгүй байх хэрэгтэй. Боловсролын яам дэргэдээ хэвлэх үйлдвэртэй байхад бизнесийн таатай орчин яаж бүрдэх билээ. Салбарын яам зөвхөн бодлого тодорхойлох хэрэгтэй. Тэр бодлого нь нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үү, эсвэл түүхийгээр нь зөөж, гадаад улсын хараат болох уу гэдгийг л тодорхойлоход оршино. Уг нь Монгол Улсад тийм ч олон ажлын байр хэрэггүй.

Бид төрийн "өлгийтэй хүүхэд” байхыг боддоггүй

-Манай арьс, ширний үйлдвэрүүд социализмын үеийн хүчин чадалдаа хүрчихсэн ажиллаж байна. Гэтэл яагаад түүгээр хийсэн бүтээгдэхүүн монголчуудын өргөн хэрэглээнд нэвтэрч чадахгүй байна вэ?
-Монголчууд хэрэглэж байна. Гэхдээ үүнийг ойлгох хэрэгтэй. Бид гутал үйлдвэрлэхийн тулд аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, хүн амын орлогын албан татвар, нийгмийн даатгал, НӨАТ гээд дөрвөн төрлийн татвар төлдөг. Гэтэл ганзагын наймаачид хилийн чанадаас гутал импортлохдоо ийм татвар төлөхгүй байна. Ийм нөхцөлд бид яаж худалдаачидтай өрсөлдөх вэ. Энэ үнэхээр хэцүү. Өнөөх төрийн бодлого энд л үгүйлэгдэж байна. Худалдаачид үйлдвэрлэгчидтэй адил татвар төл. Ингээд өрсөлдвөл бизнесийн таатай орчин бий болно.

Дотоодын зах зээл жижигхэн гээд бид нээлттэй байлгаж болохгүй. Том, жижиг хамаагүй бизнесийн орчин ижил байх ёстой. Монгол, ОХУ шиг ганзагаар бараа зөөдөг орон дэлхийд ховор. Шоргоолж шиг зөөчихөж байгаа учраас л бид өрсөлдөж чадахгүй байна.

Манай үйлдвэрүүд цэвэр арьсан гутал бүтээдэг. Бээжинд цэвэр арьсан гутал 250 мянган төгрөгийн үнэтэй. Гэтэл арьсан гэж нэрлэсэн гутал Эрээнд яагаад 60 мянган төгрөгийн үнэтэй байна вэ. Арьс шиг харагддаг хиймэл материалаар гутал үйлдвэрлэж байна шүүдээ. Тэгэхээр хиймэл арьс, цэвэр бүтээгдэхүүн хоёр яаж өрсөлдөх вэ?

-Арьс, ширний салбар хөгжиж байгааг иргэд хэлдэг. Гэхдээ олон зуун жилийн түүхтэй Итали, Германы энд хүрч чадаагүй л байна. Энэ тухайд?
-Энэ салбарт хийх ажил олон байна. Гэхдээ арьс, ширний салбар урагш хөдөлсөн. Гүн боловсруулсан бүтээгдэхүүний хэмжээ тэлсэн. Мөн манай үйлдвэрүүд Испани, Итали, Туркийн технологичидтой хамтран ажиллаж байна. Манай "Дархан нэхий” компани дэлхийд хоёрдугаарт бичигддэг арьс, ширний компанийн албан ёсны борлуулагч болсон. "Дархан минж” компани монгол малын арьсыг хөнгөн зөөлөн болгон, боловсруулж байна. Үндэсний үйлдвэрийн нэг ширхэг нэхий дээл худалдан авахад арван ажлын байр бий болж байдаг юм.

-Кластерын системийн талаар мэргэжилтнүүд нэлээд ярих болж. Энэ системийг танай салбарт нэвтрүүлэх боломжтой юу?
-Нэгдэл буюу кластерын систем нэвтрүүлэх хамгийн боломжтой салбар нь арьс, шир. Хэтдээ энэ салбар нэгдэнэ. Ингэж байж хөгжинө, дэлхийн жишигт хүрнэ. Том үйлдвэрүүд ч нэгдэх ёстой. Харин жижиг, дунд үйлдвэрүүд тэдний ханган нийлүүлэгч болох боломжтой. Ингэснээр үндэсний үйлдвэрлэл урагшилна.

Англид яагаад аж үйлдвэр хөгжсөн бэ гээч. Англиас Шотланд руу хонины ноос түүхийгээр нь гаргавал цаазаар авдаг байжээ. Тиймээс англичууд сүлжмэл даавуу хийж сурсан. Аливаа улсын аж үйлдвэрийн бодлого ийм байх хэрэгтэй. Харин Засгийн газрын дээрх шийдвэр шиг байж болохгүй. Бид өмнө нь чөлөөт зах зээл гээд үйлдвэржилтийн бодлогоо сул орхисон байж болно. Одоо үүнийгээ засах ёстой.

Арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхээс гадна хог хаягдлаар төрөл бүрийн зүйл хийж болдог. Тухайлбал, хаягдал арьсаар хиймэл шир хийж болно. Мөн боловсруулахад гарсан тосоор саван хийх боломжтой. Малын чих, уруул, хөлийн нойтон арьсаар цавуу, желатин хүртэл гаргаж болдог. Өөрөөр хэлбэл, арьс шир бол ирээдүйтэй, ашиг, ач холбогдол өндөртэй салбар.

Г.Байгал

Засгийн газрын мэдээ