2009 оны долдугаар сарын 16. Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль батлагдсан өдөр энэ. Экологийн салбарт эргэлт болсон хууль батлагдахтай зэрэгцээд уул уурхайнхан сүрдүүлгийн мессеж нисгэж байлаа. Ашигт малтмалаас олох орлого буурна, эдийн засаг улам хямарна, ажилгүйдэл нэмэгдэнэ...гээд. Үнэндээ энэ сүрдүүлгийг Монгол орны тогтвортой хөгжлийн ирээдүйн эрх ашигтай зүйрлэвэл өчүүхэн төдий шалтаг юм.

Уг нь Урт нэртэй хууль бүрэн утгаараа хэрэгжсэн бол алт эрдэнэс нуугдаж байдаг Монголын хамгийн үзэсгэлэнтэй, хамгийн онгон дагшин байгаль, ой, ус, гол мөрний эх, нөөц бүрдсэн газрууд хадгалагдан үлдэх байсан хэмээн байгаль орчны салбарын мэргэжилтнүүд үздэг. Харамсалтай нь, Урт нэртэй хуулийн дагалдах журамд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах нэрийдлээр эх байгалийг жинхэнэ утгаар нь ухахаар зэхэж байна. Харин одоо ихийг нуршилгүй байгаль орчны салбарт чухам юу өрнөж, ямар будилаан үүсээд буйг баримт дэлгэн тоочъё.

2015 оны хоёрдугаар сарын 18. Морин жил шувтардаг Битүүний өдөр тохиож байв. Монголоор овоглосон хэн бүхэн Цагаан сараас өөрийг бодох сөхөөгүй мөч. Гэтэл яг энэ өдөр "Эдийн засгийн хүндрэлээс гарах арга хэмжээний хөтөлбөр батлах тухай” тогтоолын төслийг УИХ-ын гишүүд ч илүү дутуу асуудалгүй баталжээ. Харин УИХ-ын 41 дүгээр тогтоолоор батлагдсан энэхүү хөтөлбөрт Урт нэртэй хуулиар арай ядан хамгаалж авсан гол мөрний эх, ойн сан руу дайрах гол үзэл санаа давхар байсныг олонх нь анзаарсангүй.

 -302 дугаар тогтоол гурван хавсралттай батлагдсан бөгөөд хамгаалалтаас гаргах талбайг бүр 30 хувиар нэмэгдүүлжээ.

 -Монгол Улсын хэмжээнд татан буулгах 12 байгууллагын 50 хувь нь байгаль орчны салбарынх байв.

 -Ой, ус, гол мөрний эх, ай сав бүхий газар нутагт өрнөх алтны төлөөх дайн 2016 оны хавраас жинхэнэ утгаараа эхэлнэ.

Бүр тодорхой тайлбарлая. "Эдийн засгийн хүндрэлээс гарах арга хэмжээний хөтөлбөр”-ийн 10.1-д "Улсын хилийн зурвас газар дахь алтны зарим ордыг тусгай хамгаалалттай газрын ангиллаас гаргах УИХ-ын тогтоолын төслийг боловсруулж, өргөн мэдүүлэх” тухай тусгаад авсан байна. Тэрчлэн хөтөлбөрийн 7.1-д "Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийн дагаж мөрдөх журмын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, алтны тодорхой ордуудыг ашиглах” гэсэн заалт оруулан, батлуулж чаджээ.

Ийнхүү Урт нэртэй хуулиар хамгаалагдаж байсан гол мөрөн, ой мод алт олборлогчдын мэдэлд очиж байгаа нь энэ. "Ер нь Урт нэртэй хуулийн нэг том цоорхой нь "дагаж мөрдөх журмын тухай хууль” юм. Өөрөөр хэлбэл, голын эх, ой усны сан бүхий газрын хилийн заагийг нэмж тогтоохоор тусгасан байдаг. Энэ нь хилийн цэсийг нь өөрчлөх замаар хамгаалалтгүй болгож болно гэсэн үг. Харин энэ үйл ажиллагааг хийх хамтрагч нь тухайн үед БОНХАЖ-ын сайд байсан” гэж эх сурвалж өгүүллээ.

2015 оны долдугаар сарын 7. Монголчуудын хувьд онцгой ач холбогдол өгдөг бас л нэг тэмдэглэлт баярын үе байгаа биз. Он цагийн хуанлиг та хараарай. Энэ өдөр мягмар гараг байсан учир Засгийн газар уг нь хуралдах учиргүй. Гэхдээ яаралтай гэдэг "заалтаар” мягмар гарагт хуралдаж таарчээ. Ингээд 289 дүгээр тогтоолыг "төрүүлсэн” түүх бичигдэв. Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эхийн хилийн заагт нэгдүгээр хавсралтаар, Ойн сан бүхий газрын хилийн заагт хоёрдугаар хавсралтаар өөрчлөлт оруулсан байна.

Ийнхүү өнгөрсөн жилийн Цагаан сарын битүүн болон наадмын өмнөхөн батлагдсан энэ хоёр хавсралтаар Өвөрхангай аймгийн Уянга, Архангай аймгийн Цэнхэр, Баянхонгор аймгийн Жаргалант, Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр, Ерөө, Сайхан, Дархан- Уул аймгийн Хонгор, Шарын гол, Төв аймгийн Эрдэнэ, Булган аймгийн Дашинчилэн сумдын нутагт 3362 га талбайг ойн сангийн хилээс чөлөөлөв. Түүнчлэн 2501 га талбайг голын эх, усан сангийн хилээс, нийт 5863 га талбайг Урт нэртэй хуулийн хамгаалалтаас гаргачихсан байна.

2015 оны долдугаар сарын 20. Наадмын дараах амралт Монгол даяар эхэлсэн өдрүүд. Чоно борооноор гэгчээр төрийн түшээд маань ой, усныхаа санд халдсан гайтай шийдвэрийг дахин гаргажээ. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн болон БОНХАЖ-ын сайд асан Д.Оюунхорол нарын гарын үсэгтэй 302 дугаар тогтоол бүр гурван хавсралттай батлагдсан байх юм. Тодорхой хэлбэл, өмнөх тогтоолоор голын эх, ойн сангийн хилийг өөрчилсөн. Харин энэ удаад буюу гуравдугаар хавсралтаар усан сан бүхий газрын хамгаалалтын бүсийн хилд өөрчлөлт оруулжээ. Ахиухан атгахаа ч мартсангүй. Хамгаалалтаас гаргах талбайг бүр 30 хувиар нэмэгдүүлсэн байна. Арай хэтэрсэн хэрэг энэ биш гэж үү.

Тэрчлэн Архангай аймгийн Цэнхэр, Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр, Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг, Төв, Булган аймгийн Заамар, Бүрэгхангай сумдад 7600 га талбайг Урт нэртэй хуулиас тойруулж амжив. 5403 га талбайг голын эхийн хилээс, 1679 га талбайг ойн сангаас, 518.7 га талбайг голын мөрний хамгаалалтын бүсээс гаргачхаж. Засгийн газар энэхүү хоёр удаагийн үйлдлээрээ 5041 га талбайг ойн сангаас, 7904 га-г гол мөрний эхийн хилийн заагаас, 518.7 га-г голын хамгаалалтын бүсээс, нийт 13,4 мянган га талбайг Урт нэртэй хуулиар уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглосон нутгаас хасаад байна.

Ер нь алт олборлолт гэдэг гол ус, газар шороог орвонгоор нь эргүүлдэг үйлдвэрлэл. Алт олборлолт явагдаж буй газруудад гол усаар биш шавраар урсдаг юм. Машин техникүүд эргэх тоолонд нь, хөдлөх бүрт нь голын хөрс эрэг, элс шороо, хайрга чулуу юутай хээтэйгээ холилдон булингартаж, уул нуруудын жалга гүвээ нүд халтирам болдог юм. Үүний цаана загас жараахай, цаашлаад усны амьд биетүүд хүчилтөрөгчөөр дутагдан үхэж, мөхөж, сөнөдөг юм. Амьтад, цаашлаад ой, ус, хөрс шороо гээд бүхэл бүтэн экосистемийн доройтол, байгалийн сүйрэл тэнд жинхэнэ утгаараа өрнөдөг юм.

Өнгөрсөн зуны найм, есдүгээр саруудад хэвлэл мэдээллээр олны анхаарал татсан нэг сэдэв бол Орхон гол улаан шороогоор урсаж, алт олборлолтын золиос болж буй талаар байв. Төд удалгүй Хүдэр, Ерөө голуудын голдирол эвдрэн, улаанаараа эргэж буй талаар хэсэг шуугисан. Үнэндээ энэ үеэр буруутан олдоогүй юм. Эдийн засгийн хямралаар халхавчлан байгаль руугаа дайрсан явуургүй шийдвэрүүд ганц үүгээр зогсохгүй.

Урт нэртэй хуулийн нэг том цоорхой нь "дагаж мөрдөх журмын тухай хууль” юм