Канад нь Монголын томоохон хөрөнгө оруулагч улсын нэг. Тэрхүү хөрөнгө оруулалтын дийлэнх нь Монголын уул уурхайн салбарт хамааралтай бөгөөд энэ улсаар овоглосон уул уурхайн олон компани манай улсад үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Сүүлийн үед Өмнөговийн Овоотолгойд ашиглалт явуулж буй Канадын хөрөнгө оруулалттай "Саусгоби сэндс” компанийн хяналтын хувьцааны 60 хувийг Хятадын төрийн өмчит "Чалко” компани худалдан авахаар болсон тухай мэдээллийг тойрсон дуулиан дэгдээд байна. Энэ нь Канадын хөрөнгө оруулалттай компанитай хамаатай хоёр дахь асуудал болж байгаа юм. Өмнө нь Канадын хөрөнгө оруулалттай "Хан Ресорсиз” компанийн тусгай зөвшөөрлийг цуцалсны улмаас Монгол улсын Засгийн газрыг Олон улсын арбитрийн шүүхэд өгч, 200 сая ам доллар нэхэмжилсэн билээ.

Энэ үед Монгол дахь бизнесийн орчин, түүний тогтвортой байдал, тэдгээрээс үүдэлтэй эрсдэлийн талаар байр сууриа илэрхийлсэн Элчин сайдын ярилцлагаас хэсэгчлэн нийтэлж байна. Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Грегори Голдхаук 2010 оны арванхоёрдугаар сард MMJ сэтгүүлд энэ ярилцлагыг өгсөн юм.

Канад улс Монгол улстай дипломат харилцаа тогтоосон Хойд Америкийн анхны улс. Хамтын ажиллагааны 37 жилийн түүхтэй манай хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны түвшинг Та хэрхэн тодорхойлох вэ? Цаашдын хамтын ажиллагааны ирээдүйг хэрхэн харж байна вэ?

Монгол улс бол хөгжлийн гараандаа гарсан улс. Канад улсын хувьд энэхүү хөгжлийн үйл явцад ямар нэг хэмжээгээр оролцох, хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байгаа. Нэлээд хэдэн жил яригдсаны үр дүнд Элчин сайдын яамаа Монгол улсад нээлээ. Энэ нь хоёр улсын харилцааг цаашид улам өргөжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулна гэдэгт итгэлтэй байна. Улаанбаатарт суурин төлөөлөгчийн газраа нээснээр бид Монгол улсын хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, шаардлагатай үед дэмжлэг туслалцаа үзүүлж, хамтран ажиллах боломжтой боллоо.

Канад улс Монголын уул уурхайн салбарт өргөн хүрээтэй ажиллагаа явуулж байгаа. Уул уурхай, эдийн засгийн салбараас гадна бусад салбаруудад хамтран ажиллах боломж байгаа юу?

Хоёр улсын хамтын ажиллагаа их олон салбарт хөгжих боломжтой. Ялангуяа худалдаа, эдийн засгийн хувьд хамтран ажиллах өргөн боломж байна. Энхийг сахиулах салбарт ч хамтран ажиллах боломж байна. Мэдээж хэрэг, уул уурхайн салбар эн тэргүүнд тавигдах нь гарцаагүй. Монгол улсын хувьд ч хөгжлийг тэргүүлэх гарц нь уул уурхайн салбар болж байна. Канад нь Монголын хоёр дахь том хөрөнгө оруулагч улс. Хөрөнгө оруулалтын дийлэнх нь уул уурхайн салбарт хийгдсэн.

Гэхдээ зөвхөн уул уурхайн салбараар хязгаарлагдахгүй, бусад салбарт ч гэсэн хөрөнгө оруулалт хийх байх. Ялангуяа уул уурхайн салбар дагасан туслах үйлчилгээ буюу хоёрдогч үйлдвэрлэл гэж хэлдэг салбарт нэлээд орж ирэх болов уу гэж бодож байна. Бусад боломжууд ч их байна. Тэр дундаас би боловсролын салбарыг онцолж дурдахыг хүсч байна. Ялангуяа мэргэжлийн боловсрол. Монгол улсын уул уурхайн салбарын хөгжлийг дэмжихэд тодорхой чиглэлээр мэргэжсэн хүмүүс хэрэгтэй. Тиймээс мэргэжлийн боловсролд их ач холбогдол өгөх нь зүйтэй юм.

Хөгжих боломжтой өөр нэг салбар бол хөдөө аж ахуй. Уур амьсгалын хувьд манай хоёр орон ижил төстэй тул Канадын дэвшилтэт технологийг Монголд нэвтрүүлж хэрэгжүүлэх боломжтой. Хамтын ажиллагааны маш өргөн боломжийг ярих хүсэл байгаа боловч загвар болохын хувьд энэ хоёр салбарыг л дурдъя даа.    
        
Монголын хоёр дахь том хөрөнгө оруулагч улсын хувьд манай хөрөнгө оруулалтын орчинг хэрхэн үнэлж, дүгнэж байна вэ? Гадаадын хөрөнгө оруулагчдад юу үгүйлэгдэж байна вэ? Хөрөнгө оруулалтын ямар эрсдэлүүд учирч байна вэ?

Зөвхөн Канадын гэлтгүй бусад компаниудын төлөөлөлтэй уулзаад ярьж байхад тэдний зүгээс Монголд хөрөнгө оруулалт хийхэд хууль эрхзүйн хэрэгжилт их хэцүү гэсэн асуудлыг сөхөж тавьдаг. Канадын компаниудад Монголд хөрөнгө оруулалт хийж, үйл ажиллагаа явуулах хүсэл их бий. Мэдээж хэрэг, Монгол улсын хууль дүрмийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулахыг зорьдог. Гэхдээ урт хугацааны төлөвлөлт хийж, хөрөнгө оруулалтаа баталгаажуулахад хууль эрхзүйн тогтвортой орчин чухал. Үүнийг анхаарах нь зүйтэй санагддаг юм.

Тухайлбал, урт нэртэй хуулийн хувьд бүрхэг зүйл ихтэй нь компаниудад асуудал учруулдаг. Тэдэнтэй уулзахад ойн сав, гол мөрнийг хамгаалах тухай энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд бэлэн байна. Гэхдээ яг ямар байдлаар хэрэгжүүлэх вэ гэдгийг тодорхой гаргаж өгмөөр байна гэдэг юм. Аливаа  улс оронд үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниуд тухайн орныхоо хууль эрхзүйг байнга дээдэлж, хэрэгжүүлдэг. Гэхдээ улс орон бүрийн онцлог өөр байдаг болохоор тухайн хуулийг яаж хүлээж авах, яг ямар байдлаар хэрэгжүүлэх вэ гэдгийг тодорхой гаргаж өгөхгүй бол төөрөлдөх явдал бий. Энэ нь зөвхөн Канадын компаниудад ч биш Монголд үйл ажиллагаа явуулж байгаа бусад орны компаниудад ч тохиолдож байгаа.

Монголын хууль сахиулагчидтай ярилцаж байхад энэ байдлыг зарим нэг талаар хүлээн зөвшөөрдөг. Яагаад гэхээр 1990-ээд оны эхээр гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахын тулд маш таатай нөхцөл боломжийг гадаадынханд олгосон. Харин ерээд оны сүүлээр гадаадын хөрөнгө оруулагчдын үйл ажиллагааг зарим нэг талаар хязгаарлах бодлого явуулснаар хөрөнгө оруулагчдын боломж нөхцөл нэлээд хумигдсан. Одоо бол аль аль талдаа ашигтай, Монгол улсдаа ч, гадаадын хөрөнгө оруулагчдадаа ч таатай нөхцөл бүрдүүлсэн хууль журам бий болгохоор ажиллаж байна гэж ойлгож байгаа. 

Монгол улсын хувьд уул уурхайн салбарт нь байнга өөрчлөлт гарч байгааг ойлгож болох талтай. Ярилцлагын эхэнд дурдсанчлан Монгол улс эдийн засгийн ихээхэн өөрчлөлтийг дагуулж байгаа. Энэ утгаараа хууль эрхзүйн орчин ч тодорхой хэмжээгээр өөрчлөлт шаардах нь дамжиггүй. Уул уурхайн хууль эрхзүйн тогтолцооны хувьд Канад улс дэлхийд тэргүүлдэг. Ялангуяа байгаль орчныг хамгаалах талаар арвин туршлагатай. Канад улс ч гэсэн өнөөгийн хөгжилд хүрэхийн тулд ихээхэн цаг хугацаа зарж, туршлага хуримтлуулсан.

Төрийн өндөр албан тушаалтнуудтай хөгжлийн талаарх ойлголт дээр санал нэг байдаг. Хэдийгээр хөгжил нь эдийг засгийг хөгжүүлэх, орлогыг нэмэгдүүлэх зэрэг сайн талтай ч нөгөө талаар сөрөг үр дагаврыг учруулж болзошгүй. Ялангуяа улс орны өөрийн гэсэн онцлог байдал, соёлын өв, ёс зан заншилд нь сөрөг үр дагавар авчирч мэднэ. Мөнгө санхүүгийн эрсдэл ч бас байж болох юм.

Миний зүгээс Монголын хууль сахиулагчид энэ эрсдэлийг бас бодолцож үзээсэй, тооцоолоосой гэж хүсдэг. Гол нь сайн тогтолцоо бий болгосны дараа орлого нэмэгдүүлэх үйл ажиллагаа хийхгүй бол муу тогтолцоо их эрсдэл дагуулдаг. Энэ талаар Монгол улсын Ерөнхийлөгч ч бас хэлж байсан. Зөвхөн Ерөнхийлөгч ч биш бусад хүмүүс ч гэсэн ийм бодолтой байгаа байх.                       

Гадны хөрөнгө оруулалтын хувьд Канад улс хэр туршлагатай вэ? 

Канад улсад ч гэсэн гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд зарим нэг асуудал тулгарч байсан. Гэхдээ байнга дэмжиж ирсэн. Яагаад гэвэл, сайн үр дагавар нь илүү. Ажлын байр бий болгож, татвар нэмэгдүүлэн, баялгийг хуримтлуулдаг. Жар далаад оны үед Канад улс гадны хөрөнгө оруулагчидтай нэлээд болгоомжилсон байдлаар харьцаж байсан. Зарим нэг талаараа улс орны эрх мэдэл багасч байгаа мэт хардлага төрүүлж байсан л даа.

Монгол улс өөрийн зорьсон эдийн засгийн хөгжилд хүрэхийн тулд гадаадаас хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн эх үүсвэр татах зайлшгүй шаардлагатай. Монголд үйл ажиллагаа явуулж байгаа гадаадын компаниуд ажлын байр нэмэгдүүлж, хөрөнгө оруулалт хийж байгаа. Энэ нь улс оронд сайн талтай. Канадын компаниудаар зочлоход ажиллагсдын дийлэнх нь монгол хүмүүс байдаг. Удирдах албан тушаалд ч гэсэн монгол хүмүүс ажиллаж байна. Канад ажилтнууд монгол ажилтнуудад арга туршлагаа хуваалцах, нэвтрүүлэх боломжтой. Магадгүй ирээдүйд Канадад монголчууд хөрөнгө оруулалт хийхийг үгүйсгэхгүй. Өнөө өглөө мэдээ уншиж байгаад нэг содон мэдээ харлаа. Тайландад Канадын маш олон хөрөнгө оруулагч байдаг юм. Гэтэл Канадад анх удаа Тайландын хөрөнгө оруулагч 2,3 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалтыг газрын тосны салбарт хийснийг уншлаа. Урьд өмнө төсөөлж байгаагүй орнуудаас Канадад хөрөнгө оруулалт хийж байна. Тэдгээрийн ихэнх нь Азийн орных. Тиймээс монголчууд яагаад Канадад хөрөнгө оруулж болохгүй гэж.   
         
Монголд Канадын хэчнээн компани үйл ажиллагаа явуулж байна вэ? Тэдгээрийн хэд нь уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна вэ? Томоохноос нь дурдвал?

Гадаадын хөрөнгө оруулалтын газраас авсан албан ёсны мэдээллээр Канадын 90 гаруй хөрөнгө оруулагч бүртгэгдсэн байдаг. Гэхдээ энэ дунд Хятад, Орос, Солонгос зэрэг бусад оронтой хамтарсан компаниуд зөндөө байгаа. Яг уул уурхайн салбарт 29 компани үйл ажиллагаа явуулж байна. Зарим нь идэвхтэй үйл ажиллагаа эхлээгүй ч байж магад.

Томоохноос гэвэл, "Айвенхоу Майнз”, түүнтэй холбоотой "Саутгоби Рисорсиз”, "Саутгоби  сэндс”, ураны салбарт хайгуулын үйл ажиллагаа явуулж байгаа "Камеко”, Бороо гоулдын алтны уурхайг эзэмшигч "Сентарра гоулд”, "Эрдэнэ Рисорсиз” гээд олон компанийг дурдаж болно. Үүний зэрэгцээ олон жижиг компани байгаа. Ялангуяа хайгуулын компани нэлээд бий. Хайгуулын үйл ажиллагаа явуулах нь их чухал. Хайгуул хийхгүйгээр хөгжлийг бий болгоход хэцүү.   
       
Канад улсад Монголын ураны салбарт хамтран ажиллах сонирхол их байгаа. Энэ салбараас ямар үр дүн хүлээж байна вэ? Ямар хамтын ажиллагаа өрнөх боломжтойг Канадын Засгийн газрын төлөөлөгчийн хувьд хэлж өгнө үү?

Канадын гурван компани энэ салбарт ажиллаж байна. Ураны салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниуд бусад уул уурхайн компаниудтай адилхан бэрхшээлтэй учирдаг. Энэ нь хууль, эрхзүйн орчны тогтвортой байдал. Ураны орд стратегийн ордод хамаарагддаг учраас өөрийн онцлогтой. Монгол улсын хууль хяналтын байгууллагууд стратегийн ордуудаа хэрхэн ашиглах талаар бодлогоо боловсруулж байгаа гэж ойлгож байгаа. Хууль эрхзүйн оновчтой орчныг бий болгож хэрэгжүүлэхийн тулд хууль эрхзүйн мэргэжилтнүүд хэлэлцүүлэг явуулж байгаа гэсэн. Канад улсын зүгээс ч гэсэн Монгол улсын хуулийг хэрэгжүүлэгч байгууллагуудад ураны салбарын ашиглалтыг хэрхэн зөв оновчтой явуулах талаар зөвлөгөө өгч байгаа. Америкийн талаас ч зөвлөж байгаа юм билээ.

Ураны салбарыг уул уурхайн бусад салбараас тусгайлан авч үзэх нь тийм ч зөв зүйл биш байх. Яагаад гэхээр тулгамдаж байгаа асуудал яг ижилхэн.

Та ураны салбар гэж асуухдаа "Хан Ресорсиз” компанийн нөхцөл байдлыг ч гэсэн хэлсэн байх. "Хан Ресорсиз” энэ асуудал дээр шаардлагатай газруудтай холбоотой ажиллаж уулзалтуудыг хийж байгаа. Тэд энэ асуудлыг аль аль талдаа ашигтайгаар шийдвэрлэгдэх байх гэж найдаж байгаа. "Хан Ресорсиз”-ийн хэрэг нь олон орны уул уурхайн салбарынхны анхаарлыг татаж байна. Тэр утгаараа гадны хөрөнгө оруулагчид энэ талын мэдээллийг анхааралтай ажиглаж байгаа. Энэ нь Монгол дахь бизнесийн орчин, түүний тогтвортой байдал, тэдгээрээс үүдэлтэй эрсдэлийн талаар тодорхой ойлголтыг өгнө гэдгээрээ эмзэг бөгөөд чухал ач холбогдолтой юм.