Зундаа тус нуурын усанд хүүхэд багачууд сэлж шумбан, залуус эрэг дээр нь амарч өнжинө. Ямар сайндаа л Баянбүрд хэмээн нэрлэж байх вэ. Харин өдгөө энэ дурсамж үлгэр домог мэт сонсогдох болжээ.

Нийслэлийн хүн ам олширч, суурьшлын бүс тэлэхийн хэрээр Ногоон нуур орчмын намгархаг хөрсийг хагалж хатаан, хаа сайгүй хашаа хатгасаар өнөөгийн дүр зураг аажмаар бүрэлдсэн хэрэг. Энэ нь Улаанбаатар хотын төвийн цэвдэг бүхий цөөн газрын нэгийг ор мөргүй устаж, танигдахааргүй болтол төрхөө өөрчлөхөд хүргэжээ.

Энэ мэтчилэн уур амьсгалын өөрчлөлт гэхээсээ илүү хүний буруутай үйл ажиллагааны улмаас Монгол орны нийт газар нутгийн талаас илүүг эзлэн, алаг цоог тархаж байсан цэвдгийн нэлээд хэсэг устаж үгүй болсныг саяхан судалгаагаар тогтоосон байна.

Дэлхийн нийт цэвдгийн 95 хувь нь тавхан улсын газар нутагт тархсан байдгийн дотор Монгол Улс багтдагийг хүмүүс тэр бүр мэддэггүй байж болох юм. Гэхдээ энэ бол уур амьсгалын өөрчлөлт эрчимжиж, монголчууд газар нутаг руугаа хүрз барин дайрахаас өмнөх үеийн гэгээн үзүүлэлт.

Газар нутгийн 63 хувийг эзэлж байсан цэвдгийн хэмжээ 29.2 болжээ

Орос, Монголын судалгааны хамтарсан багийнхан манай улсын нийт нутаг дэвсгэр дэх цэвдгийн тогтцыг судалж, хил хязгаарыг хамгийн сүүлд тогтоосон нь 1971 он байв. Энэ үед цэвдгийн урд хил Дундговь аймгийн хойд нутгуудаар дамжин Хангайн нурууны өвөр талаар үргэлжилж, Алтайн нуруу, Говь гурван сайхан уулыг ороон Монгол Улсын нийт газар нутгийн 63 хувьд нь алаг цоог тархан байршиж байжээ.

Мэдээж үүнээс өмнө, хойно том, жижиг судалгаанууд хийж байсан ч энэ оныг хүртэл мөнөөх 1971 оны зургаа ашиглаж, байгалийн тогтоц тэр хэвээр байгаа хэмээн итгэсээр ирэв. Харамсалтай нь, БОНХАЖЯ-ны захиалгаар НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр, ШУА-ийн Газар зүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн хамтран явуулсан судалгаагаар дээрх тоо 29.2 хувь болтлоо буурсныг тодорхой болгов.

2014 оны зургадугаар сараас 2015 оныг дуустал үргэлжилсэн судалгааны хугацаанд цэвдэг бүхий газрын дээд хилийн температурыг зураглах арга ашигласан байна. Өөрөөр хэлбэл, цэвдэг бүхий газрын температурын өөрчлөлтөд тулгуурлан шинэ хилийн бүсийг тогтоожээ. Энэ явцад өмнөх зурагт тэмдэглэсэн хилийн өмнөд хэсэгт оршиж байсан, 5-6 метрийн зузаантай олон тооны цэвдэг хайлж үгүй болсон байна.

Тухайлбал, Б.Мягмаржав докторын 1980 оны үед өрөмдлөг хийн судалж байсан Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын цэвдэг устаж хайлсан нь батлагдлаа. Ахмад эрдэмтэн, доктор Н.Шархүүгийн 1980-аад онд өрөмдлөг хийж байсан, ШУА-ийн Цэвдэг судлалын хүрээлэнгийн суурин судалгааны станц байрладаг Төв аймгийн Баян сумын цэвдэг мөн л бүрэн хайлсан байна.

Орос, Монголын хамтарсан багийнхан өрөмдлөг, судалгааны ажил хийж байсны дагуу Дорнод аймгийн Гурванзагал, Матад, Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын гээд зорьж очсон 5-15 метр зузаантай цэвдгүүд ор мөргүй арилсан талаар Газар зүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн ахлах судлаач, доктор Я.Жамбалжав ярилаа.

Тэрбээр "Алтай, Хангай, Хэнтийн уул нуруудын өмнөд зах нутгаар, харьцангуй нам дор тархалттай, 5-10 метрийн зузаантай цэвдгүүд устаж үгүй болжээ. Гэхдээ үргэлжилсэн тархалттай Хангай, Алтайн нурууны өндөрлөг бүс нутгуудад байсан нь багасаагүй хэвээр байгаа. Агаарын температур хасах градустайгаа байгаа учраас тэр. Мэдээж өөрчлөлт орж буйг үгүйсгэхгүй. Хэрэв 0 градуст ойртвол тэнд цэвдэг хайлж эхэлнэ” хэмээн өмөөрсөн юм.

Ямартай ч өмнө нь манай улсын нийт газар нутгийн 63 хувийг эзэлж байсан цэвдгийн хэмжээ 29.2 болтлоо буурсан Намаг, балчгаа хүсэхгүй нь хөдөлшгүй үнэн. Ийнхүү өм цөм багассаны шалтгаан нь мэдээж дэлхийн дулаарал. Ялангуяа, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөнд илүүтэй өртөж, дэлхийн агаарын температурын дундаж өсөлтөөс хоёр дахин хурдтай халж буй манай улсын хувьд энэ бол голлох хүчин зүйл.

Гэхдээ хэргийн гол эзэн нь мэдээж хүмүүс. Уул уурхайн олборлолт, газар тариалан эрхлэлт зэргийн дор хүмүүс буруутай үйл ажиллагаа явуулж, байгаль, газар эхтэйгээ зохисгүй харьцсанаас дайран дээр давс нэмж, ийнхүү сүүлийн 15 жилийн хугацаанд цэвдэг хайлах явцыг түргэсгэсэн байх нь. Зөвхөн манай судлаачид ийн оношлоод байгаа ч бус, олон улсын эрдэмтэд ийм дүгнэлтэд мөн хүрчээ.

Б.Мягмаржав докторын судалж байсан Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын цэвдэг устжээ 

Уур амьсгалын өөрчлөлтийг хүн төрөлхтөн хазаарлаж дийлэхгүй бол цаашид ямар өөрчлөлт хүлээж байгааг төсөөлөхөд бэрх. Урьдчилан тооцоолж буйгаар бөмбөрцгийн хойд хагасын хуурай газар нутгийн 24 хувийг эзэлдэг дэлхийн нийт цэвдгийн 30-50 хувь нь 2080 он гэхэд бүрэн хайлна хэмээн НҮБ- ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс тогтоогоод байна.

Цэвдэг харьцангуй чийг намагтай, хонхор газрын төв хэсэг, булаг шандны ойр орчим, шавар, шаварлаг хөрстэй газар голдуу тархсан байдаг. Мөн манай орны хувьд хаана л ой мод байна, тэр дор цэвдэг байдаг тогтоцтой. Энгийнээр, цэвдэг үгүй болбол тэр орчин хатаж, хуурайшиж, ус, ургамалгүй, амьдралгүй болно гэсэн үг.

Нэгэнт цэвдэг хайлах явцыг зогсоох боломжгүй учраас уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицож амьдрах хувилбар бий. Мөн энэ үйл явцыг сааруулахын тулд хүрээлэн буй орчныхоо экосистемийг хамгаалах нь бидний чадах ганц арга ажээ. "Чийг намаг, голуудын эхийг юун түрүүнд хамгаалах хэрэгтэй. Ой модоо ч бас хамгаалах шаардлагатай. Гэтэл бид модыг их хэмжээгээр огтолж, уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь тун харамсалтай” хэмээн Я.Жамбалжав доктор ярьсан.

• Дэлхийн нийт цэвдгийн 30-50 хувь нь 2080 он гэхэд бүрэн хайлна.
• Монгол орны цэвдгийн бүсийн өмнөд хэсгийн 5-15 метр зузаантай цэвдгүүд хайлж үгүй болжээ.
• Хаана ой мод байна, тэр дор цэвдэг байдаг тогтоцтой.

Улаанбаатар хотын хувьд байдал бүр хүнд гэж ойлгож болно. Хотын уур амьсгалыг зөөлрүүлэх ганц эх булаг болсон Туул голд цутгадаг жижиг голуудаа бид өөрсдийн гараар боомилчихсон. Эрэг дагуу нь зуслангийн суурьшлын бүс байгуулж, замбараагүй газар олгосоор өдгөө голын чийглэг, намгархаг хөрс гэх юмгүй, сул шороо хийссэн саар газар болсон.

Ингэж нийслэлчүүд байгаль орчныхоо эсрэг бодлого явуулсан. Өнөөдөр энэ алдааг засаж, эргүүлэн сэргээнэ гэдэг нэгэнт оройтсон хэрэг. Гүнээсээ хатаж, хагарсан газрыг мянга услаад намаг балчигтай чийглэг тэр орчин бүрдэхээсээ өнгөрсөн. Харин урсаж байгаа ганц голынхоо эхийг хамгаалж, үлдсэн ой модоо энэ чигээр нь хадгалж чадах, эсэхээс бидний ирээдүй хамаарах нь гарцаагүй ажээ.

Р.Оюунцэцэг

Засгийн газрын мэдээ