Айдас хийгээд хүнд бэрхтэй тулгарах нь тухайн хүний аливааг даван туулах тэсвэр, хатуужлыг сайжруулдаг хэдий ч газрын гүн дэх уурхайн ухсан нүхний  хана нуран унаж байгаа нь тэнд ажиллаж байгаа хүний амьд мэнд үлдэх боломжийг нэмэгдүүлэхгүй нь лавтай. Газрын доор олон арван метрийн гүнд амьсгалж чадахгүй болж алгуурхан бүтэж үхэх шахаж байхад даван туулах чадварын тухай ярих нь утгагүй билээ. Налайхын нүүрс олборлолт явуулдаг нэгэн хууль бус уурхайд очиж үзсэн цагаас хойш айдас болон үхлийн талаарх бодол, төсөөлөл миний толгойноос салахаа больсон билээ. Том том чулууны нуранги дор дарагдаж үхэх ямар байх бол, дарж унах чулуулгийн хүчнээс хамаараад магадгүй удаан эсвэл хурдан дарагдаж үхэх ямар байдаг бол гэж бодогдоно. Тэр чигтээ харанхуйлаад, сүүлчийн удаа хамаг хүчээ шавхан хашхирахыг минь  хэн ч сонсохгүй шүү дээ.

19 дүгээр зууны үеийн Английн угаалгын аварга том тэвшийг санагдуулам тэргэнцэрт суухаасаа өмнө би төмөр утсыг нь зэрвэсхэн харлаа. Энэ утсыг хуучны бололтой эргүүлэгт бэхэлсэн аж. Удалгүй нэгэн эрэгтэй хөшүүргийг дарж бид нөгөөх тэвшинд суун доошоо уурхай руу буулаа. Жижигхэн боловч аймшигтай гэмээр энэ нүхэн хонгилын ёроолд нүүрс байх. Сэтгэл дотроос минь энэ тухай хэт их бодохгүй байхыг тушааж, зүгээр л нүдээ сайн ань гэх дуу сонсогдоно. Энэ аймаар аялалд сайн дураараа надад бараа болж байгаа уурхайчин залууг хүлээх зуураа би маш их даарсан. Тэр эрэгтэйг үсрэн бууж ирэх тэр үед сэтгэл амсхийх шиг боллоо. 

Энэ бол нүхний дээхэн буюу магадгүй ердөө хоёрхон метрийн гүнд байгаа хэсэг нь ажээ. Хонгилд дөхөн харанхуй татах тэр үед би сандарч билээ. Тэгээд би өөрийнхөө "ЗОГСООРОЙ!” гэж хашхирах дууг өөрөө арай гэж сонсох тул хамт яваа нөхөр минь миний дууг сонсож чадахгүй болохыг ухаарав. Сонслоо гэхэд тэр маань ийнхүү доошоо буухыг болиулж чадах байсан эсэхийг би мэдэхгүй юм. Зогсоод, тэгээд дараа нь яах вэ? Зогсох боломж байхгүй. Энэ бол тоглоом, зугаалга биш тул өөрийнхөө гаргасан шийдвэртээ ихэд харамсах сэтгэл төрж байлаа. Эргээд бодоход миний амьдралд тохиолдсон хамгийн аймаар туршилт энэ байсан санагдана. Үхлийн, хүйтэн хонгилд  байгаа хулгана шиг л санаж байлаа. Миний суусан тэргэнцрийн ган төмөр ёроол дор шороо бутран нужигнах чимээ дуулдахад оосор нь бөх л байгаа даа гэх зовнил төрнө. Би дотроо хараал тавин, айсандаа бие маань хөшчих шиг боллоо. Айх айдас туйлдаа хүрлээ. Энэ айдсыг би сэгсрэх төдийхнөөр алга болгочихож чадахгүй нь. Доошилсоор л байх тэр үед би нүдээ тас аниад хүлээлээ. Доошоо буух нь удааширсаар газарт тор хийн буув. 

Толгой хүчтэй доргиход сая газарт бууснаа мэдлээ.Тэргэнцэр маань газрын налууг даган газардахад би бүдэгхэн гэрэлтэй агуй шиг хөндий рүү өнгийн харлаа. Мөрөн дээр хэн нэгэн зөөлөн алгадах нь бүх юм зүгээр ээ, одоо гарч болно гэсэн дохио гэж ойлгов. 

Би өөртөө "За явъя. Алисон минь зоригтой байна шүү” гэж хэллээ. Тэгтэл нэгэн хурц үзүүртэй төмрөнд санаандгүй хүрээд хүрмээ урчихлаа.  Хөл маань гуйваад, чичирч байв. Нэг нь надад тусалж, замчилна. Газрын доор 40 метрийн гүн дэх нүүрсний уурхайн гүнд гартаа хүрз, жоотуу барин ажиллах гурван залууг хармагц нөгөө их айдас багасах шиг боллоо. Тэд дэнлүүгээ над руу тусган гайхсан янзтай харна. Тэгээд тэд Монголоор найрсаг дотно мэндлэн, намайг гайхан харж байлаа. 

Бор, саарал шороон толботой хар хананд гараа хүргэж үзэв. Бүхэл, бүхэл нүүрс, чулууд намайг ухаад гаргаж аваач гэх шиг бөнжийнө. Бүдэг гэрлийн нөлөөнд эргэн тойрны бүх юм чийг даан гялтганан харагдаж, би хуруугаараа нүүрсийг тэмтэрлээ. Энэ хөндий 25 мкв талбайтай бөгөөд хаа сайгүй арзайж, шовойсон үзүүр харагдана. Нарны утас мэт нарийхан цацраг таазны хамгийн дээд хэсэгт нь тусна. Энд гурван хуучин тайрдас, хэсэг төмөр утас харагдана. Энэ агуйн дотор хана нурлаа гэхэд нарны туяа туссан энэ хонгилд ямар ч найдвар үлдэхгүй мэт санагдана. Би уул уурхайн  аюулгүй ажиллагааны талаар мэддэг хүн биш хэдий ч өөрийнхөө дээр байгаа тэр туслах хэрэгсэл тийм найдвартай эд биш гэдгийг гадарлаж байлаа.  

Надтай хамт байгаа уурхайчид ер гомдоллохгүй, ажлаа тайлбарлана. Хийх ажилтай байгаадаа баярлаж явдаг нь илт. Ийм аюултай нөхцөлд ажиллаж байгаагаа мэддэг ч үнэндээ тэдэнд өөр ямар сонголт байгаа билээ? Нүүрсэн ханыг цохиж, бутлан тэргэнцрээ нүүрсээр дүүргэнэ, дүүргэсэн тэргэнцрээ эргүүлээд дээш нь гаргана. Өдөр шөнөгүй энэ л янзаар ажиллаж,  өглөө бүр эсэн мэнд байгаасай, үхчихгүй юмсан гэж залбирна.

Энд жилд дунджаар 15 хүн осолдож амь насаа алддаг гэнэ. Тэдний дийлэнх нь 15- 35 насны залуу уурхайчид байдаг бөгөөд ихэвчлэн гэр бүл,  үр хүүхэдтэй байдаг ажээ. Налайхад бэлэвсэн эхнэр, эцгээ алдсан хүүхдүүд олон байдаг. Осолдсон хүмүүс бүтэж эсвэл амьдаараа нурангид дарагдаж энддэг. Нэлээд олон уурхай 100 метр орчим гүнд байх бөгөөд өнөөдрийн миний очиж үзсэнтэй адил үхлийн занга шиг газарт осол ойр ойрхон гардаг аж. 

Налайхад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа 200 уурхайгаас цөөн хэд нь л хууль ёсны зөвшөөрөлтэй бөгөөд орон нутгийн эдийн засгийн гол эх үүсвэр нь уул уурхайгаас хамаардаг ба өвлийн тэсгэм хүйтэнд Улаанбаатарчуудын тал хувь нь Налайхын нүүрсийг түлдэг. Осол их гарах болсон тул орон нутгийн оршин суугчдын хүчтэй эсэргүүцлийг үл хэрэгсэн 2013 оны дундуур Налайхад нүүрс олборлохыг хориглосон байна.  Хуулийг даган биелүүллээ гээд гэр бүлээ тэжээж чадахгүй нь лав. Улс төр, шунал, авилга холилдсон ер бусын жигтэй нөхцөл бий болоод байгаа аж. Налайхын нүүрсний уурхайчдыг гайхан биширч, улмаар тэднийг энэрэх сэтгэл надад төрж байсан билээ.

Бодитоор бас албан бусаар юм яг ингэж л явагддаг. Эрх бүхий албан тушаалтнууд Налайхын уурхайнуудыг орон нутгийнханд түрээсээр өгч ашиглуулдаг. Оронд нь орон нутгийнхан уурхайн газраа нүүрс ухаж гаргадаг олборлогч хүмүүст түрээсэлдэг бөгөөд тэд л уурхайн түрээсийг төлөөд үлдсэн жаахан ашгаар нь нь амиа зогоодог аж. Нэг нүхэнд жолооч, тэргэнцрүүдийг дээш, доош нь зөөх эргүүлгийг ажиллуулдаг хүн, хүрз, жоотуугаар нүүрс ухан гаргагч зэрэг 5-10 эрэгтэй ажиллана. Төрөөс энд хууль бус нүүрс олборлох үйл ажиллагааг хориглосон шийдвэрийг хэрэгжүүлэх талаар ямар ч алхам хийгээгүй, аюулгүй ажиллагааны хамгийн наад захын стандартыг мөрдөж ажиллах талаар зөвлөж туслахыг ч оролдоогүй байна. Эдгээр уурхайчдын амь насыг хамгаалах талаар Монголын Засгийн газраас ч тэр, дээрх үхлийн нүхнүүдийг түрээслүүлдэг эздийн талаас ч тэр юу ч хийж байгаагүй. Уурхайн нүхэнд байх тулгуур гуалингуудыг үргүй зардал гэж үздэг бөгөөд жил бүр л нүх нь доошилж, улам гүн болно. Хэн ч үүнийг хайхардаггүй мэт. Налайхад хүний амь нас хямд байдаг мэт санагдана.

Амьсгал давчдаад ирлээ. Нүүрсэнд нүүр нь халтартсан дөрвөн эр санаа зовсон янзтай над руу харна. Гэхдээ тэдний инээмсэглэл, хөгжилтэй яриа намайг тайвшруулж байлаа. Дараа нь эргээд бодоход, тэд хүчилтөрөгч багатай орчинд ажиллаад дасан зохицсон байж шүү дээ. Тэд ажлаа хийнгээ зогсоо зайгүй ярих ба бүүр хошигнон хөгжилдөнө. Газрын гадарга дээр байрлуулсан жижиг сэнсээр уурхайн гүн рүү агаар шахах бүрт миний хажууд байх нимгэн агааржуулагч зогсоо зайгүй хөдөлнө. Тэр нь төрсөн өдрийн баяраар хүүхдүүдэд зориулсан дээр нь гарч тоглодог хийлдэг зөөлөн тоглоомыг хийлэхэд ашигладаг, багахан хий үлээдэг хямд шахуургатай л адилхан санагдана. Намайг гүнзгийхэн амьсгал авах гээд тэрүүхэндээ тэвдэхэд нэг нь нөгөө агааржуулалтын хоолойн нэг үзүүрийг миний нүүр лүү чиглүүлж барив. Би агаар амьсгалж байхдаа уушгины эмгэг, хууч өвчтэй хүн л ийм байдалд ордог байхдаа гэж төсөөлж байлаа. Цээж дүүрэн амьсгалмаар байвч дутуу амьсгалаад байгаа мэт санагдах тийм мэдрэмж байлаа. Амьсгал авч чадахгүй алгуурхан бүтэж үхэх гэдэг нь ийм л байдаг байхдаа гэмээр санагдана. 

Эндхийн уурхайнуудад хүүхдүүд бас ажилладаг гэсэн яриа дуулдаж байсан. Өнөөдрийн миний ирээд байгаа уурхайд хүүхэд таарсангүй. Гэхдээ өнөө өглөө хоёр хүү шуудайтай нүүрс үүрээд явж байхыг би харсан. Тэд хотын төвөөс холгүй орших уурхайн нүхнээс хэдхэн алхмын зайд хүнд ачаагаа дааж ядан алхаж явсан. Уурхайн нүхэнд орж ажилладаг хүүхдүүдийн шингэн дуу яг л шувууд жиргэж байх шиг сонсогддог болохоор тэднийг "болжмор”гэж нэрлэдэг гэнэ.

Намайг өвдөглөөд унахад нэг залуу түшиж босгов. Тэр залууг хэдэн хүүхэдтэй юм болдоо гэж би бодож байлаа. Уранхай хувцастай, гар нь сайртаж, хуурайшин, үс нь хар нүүрсэнд будагдсан ч нүдэнд нь Монгол хүний цог жавхаа гэрэлтэж, харанхуйд жигд сайхан цагаан шүд нь ярсхийнэ. Түүний харцанд айдас гэж алга. Тэрээр намайг сониучирхан ажиглана. 

Өнөөдөр ийм сонирхолтой завсарлага таарсанд баяртай байсан байх. Их эелдэг, сайхан сэтгэлтэй тэр залуу надад агаар амьсгалуулах гэхдээ нөгөөх агааржуулалтын хоолойг дөхүүлж өгөх гэж зүтгэнэ. Агуйн нөгөө ханын нэг хэсэг нь гэнэт нурж эхлэв. Эдгээр хана дандаа л нурдаг байх. Уурхайчид үүнд тэвдсэн шинжгүй л байх юм. Харин би эндээс бушуухан гарахын түүс болж байлаа. Аравхан минутын дараа би дахиад л сандарч, харанхуйд байхаас эмээх айдаст автаж эхлэв. 

Монгол хүмүүсийн юмтай, юмгүй хоосны ялгааг би урьд нь хэзээ ч ийм тодоор анзаарч байсангүй. Би энэ оронд ядуурал, хүнд хүчир амин зуулга, цөхрөл зэргийг  харж байсан хэдий ч үхэл, амьдрал мөр зэрэгцэн орших тийм нөхцөлд амь өрсөн ажиллаж байгаа хүмүүстэй огт таарч байгаагүй билээ. 

Нүүрс олборлодог тэдгээр уурхайчид нөгөөх нүүрс зөөдөг тэргэнцэртээ энэ удаа нүүрсний оронд намайг суулган, дээш гарахад минь туслав. Бид тавуулаа суулаа. Дээшээ гарах нь доош буухаас хамаагүй айдас багатай аж. Бид дээшлэн дээшилсээр хонгилын үзүүрт гэрэл гарахыг үзлээ. Бусадтай хамтран ажиллахаар энэ ажил хамаагүй хялбар болдогийг би ойлгож авлаа. Зоригтой, ажилсаг энэ эрчүүдийн дунд зогсож байгаадаа би ихэд баяртай байсан. Миний нүдэнд тэд баатар эрс мэт л харагдаж байлаа. 

Газар дээр гарч ирэх тэр мөчид миний цээжин дотроос нэг юм түрэх шиг болж би өөрийн мэдэлгүй тэднийг тэвэрсэн билээ. Сайн найз нөхөд болоод ийн тэвэрсэн бус, харин надад санаа тавин хамгаалж байсанд ямар их талархсан болохоо харуулах гэсэн билээ. Тэднийг хүрз, жоотуугаа хаяад, уурхайгаа битүүмжилж хаагаад орхиосой гэж ямар их хүснэм. Гэхдээ л болохгүй л дээ. Тэд ажлын нөхцөл байдлынхаа талаар гуниглаж, бухимдахгүй байгаа болохоор би тэдний өмнөөс түгшиж, бухимдах юм. Тэдний аюулгүй байдалд хэн ч санаа тавихгүй. Тэд ч үүнийгээ тоохгүй. Сонголт тэдэнд алга даа. Тэд энэ талаар юу ч хэлэхгүй. Өнөөдрийн миний уулзсан эрчүүд ийм хүнд нөхцөлд ажиллан, чадан ядан амьжиргаагаа залгуулж байгаагаа зол гэж боддог. Тэдний хийдэг ажил энэ. Налайхын эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд олон арван жилийн турш энийг л хийсээр ирсэн. Бодит байдал ийм л байна. 

Налайхын энэ уурхайчид хожмын нэгэн өдөр дахин уулзан золгох гээд ирэхэд минь эсэн мэнд л сууж байгаасай даа.  

Алисон Сийборн
Tвиттер:  @allysonseaborn