Ханбогд сумын зарим айлуудад ороход Ундайн голын хамгийн том цутгалын нэг "байсан” Бор-Овоогийн жаазалсан зураг хананд нь өлгөөтэй харагдана. Гэвч энэ зургийг гол гэж нэрлэхэд бэрхтэй. Хүний буруутай үйл ажиллагааг байгал өөрийн чадлаар эсэргүүцсээр,  эцэстээ зангирах өчил төдий шалбааг болон хувирсан нь энэ. Зурагны хажууд алга дарам цагаан цаасан дээр  тайлбар үг бичжээ. Энэ бол Оюутолгойгоос өнгөрсөн оны гуравдугаар сард Ундайн голын ойролцоо нутагладаг байсан малчдаас уучлал гуйхдаа  дурсгасан зураг.

Тайлбарын үгийг  бүрэн эхээр нь сийрүүлбэл, "Мянга мянган жилийн тэртээгээс олон зууны туршид хүн, мал, ан амьтан, араатан жигүүртэн ундаалж ирсэн Бор-Овоогийн булаг нь өвөлдөө харзлан урсдаг бөгөөд зарим өвөл 1-р сарын 15-ныг хүрч хөлддөг, маш өвөрмөц онцлогтой Галбын говийн  онцлог, чухал усны эх үүсвэр байсан юм. Эдүгээ Оюутолгой ажиллаж эхэлснээр бүрэн устаж, үгүй болж  түүх болон үлдсэн юм”гэжээ. Илэрхийлэх ур муу, дүй муутай хүний  ганцхан амьсгаагаар хурдан гэгч дуржигнуулан хэлсэн мэт уншигдах эл хоёр өгүүлбэрээс бид Чингисийн мянган цэрэг ундаалж байсан түүхтэй Ундайн гол хийгээд түүнд цутгадаг Бор-Овоогийн булаг тэргүүтэй  хорь орчим горхины  өнөөгийн  хувь заяаг харж болно.

Эл зургийг 2010 онд авжээ. Түүнээс хойш Ундайн голын хамгийн том цутгал болох Бор-Овоогийн задгай байтугай эх гол нь өөрөө голдрил өөрчилсөн нэрийн дор сайр болон үлдэж. Гол даган эргэх дөрвөн цагийн аашаар нутгаа сэлгэн амьдардаг байсан малчид энэ бүхнийг бас чиг зүгээр хараад суугаагүй байна. Тэд нэгдэж ТББ байгуулан, 2012 онд Ундайн голын голдрилыг өөрчилсөн асуудлаар Дэлхийн банкны Эрх Зүйн Хяналт, Нийцэл, Зөвлөгөө, Омбудсмений Газарт гомдол газарт гомдол  гаргажээ. Эл гомдлынхоо мөрөөр 2015 оны дунд үе хүртэл тууштай явцгааж, Ундайн голын голдрилыг өөрчилсөн асуудлын хүрээнд Олон улсаас хөндлөнгийн шинжээчийн баг, Олон талт мэргэжлийн шинжээчдийн баг ажиллуулах хүртлээ амжилт олж.

Сум орон нутгийн захиргаандаа өргөдөл гаргаж өгөхдөө түүртэхэд хүрдэг малчид энэ хэмжээнд хүртэл боловсорсон нь тэдний  амьдрах орчин үнэхээр хүндэрч эхэлсэнтэй холбоотой.  Тэд Оюутолгойтой илүү боловсон байдлаар 16 удаа хэлэлцээр хийж, малчдын гомдлыг шийдвэрлэх замаар тохиролцоо хийх зэргээр  ажиллажээ. Гэхдээ Хөндлөнгийн шинжээчийн болон Олон талт мэргэжлийн шинжээчийн багт Оюутолгойгоос гаргаж өгөх ёстой мэдээллүүд хаагдмал байсан тул яг тодорхой үр дүнд хүрэх асуудал мөн бүрхэг байсаар ирснийг малчид онцолж байв.

Одоо тэд сумын захиргаа, малчдын төлөөлөл, Оюутолгойг оролцуулан "Гурван талт зөвлөл” байгуулсан бөгөөд Дэлхийн банкны Эрх Зүйн Хяналт, Нийцэл, Зөвлөгөө, Омбудсмений Газраас чиглэл өгөн, дээрх хоёр шинжээчдийн баг тодорхой зөвлөмж гарган ажиллаж байгаа аж. Уг асуудлаар "Говийн газар шороо", "Оюутолгойн хяналт" ТББ-ууд идэвхийлэн ажиллаж, малчдын хүчийг нэмэгдүүлдэг аж. 

Малчид ингэж алхам алхамаар урагшилсан нь сайн хэрэг.  Гэвч бодит байдал дээр Ундайн гол ширгэн замхарч, зарим байршлууд дээр  өмнө өгүүлсэнчлэн Оюутолгой  айлуудад ус зөөх түр журам хэрэгжүүлэх хүртлээ асуудал хүндэрчээ. Нэгэнт гол даган нүүдэллэн амьдрах боломжгүй болсон тул ихэнх айлууд нь суурин бараадаж,  зарим нь худаг  гаргуулсан болоод өнгөрч.  Тэдгээр айлуудын худгийн усны ундарга жил ирэх тусам багасаж байгаа тул малаа услахын тулд өдөржин худаг дээрээ өнждөг байна. Угаас говийн эмзэг асуудал өөрөө ус. Тийм байтал уул уурхайн нөлөөлөл ороод ирэхээр малчид өдөр тутам уух усныхаа төлөө өөрсдөө чадавхжиж. Энэ нь нөгөө талдаа  тайван, амгалан зантай бидний хувьд аргагүйдсэн аргагүйдэл мэт харагдасныг ч нуух юмгүй.

Авах юм нь "Гурван талт зөвлөл”-ийг  малчин  тэргүүлж байна. Малчдын энэ зөвлөлийн үйл ажиллагаанаас хүсэн хүлээж буй  гол зорилго нь Ундайн голын  голдрилыг өөрчилснөөр байгал экологид гарсан хохирлын үнэлгээг бодитоор тогтоох. Цаашлаад малчдын амьдралд учирсан хохирол болон  уул уурхайгаас хамаарсан нөлөөллийн үнэлгээнд жишиг болгох.