Саудын Араб газрын тосны олборлолтоо нэмэгдүүлсэн ч өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд зах зээлийнхээ талаас илүү хувийг уг түүхий эдийн голлох экспортлогч орнуудад алджээ.

2013-2015 онд дэлхийн газрын тосны хамгийн том экспортлогч Хятад, Өмнөд Африк, АНУ дахь 15 томоохон зах зээлийнхээ наймыг өрсөлдөгчдөдөө алдаад буйг хэрэглэгчдийн өгөгдлийн шинжилгээнд бичжээ. Саудын Араб 2014 оны сүүлчээр буюу дэлхийн зах зээл дээр газрын тосны илүүдэлтэй байхад түүхий нефтийн зах зээлээ нэмэгдүүлэх зорилт тавьсан. Гэвч эрчим хүчний консалтинг болох FGE-ийн боловсруулсан импортын өгөгдөлд голлох хэрэглэгч орнууд дахь стратегиа өнгөрсөн оны сүүлчээс эхлэн азнахаас өөр аргагүй болсныг харуулав.

Мөн өөр нэгэн өгөгдөлд Саудын Араб 2015 онд өмнөх онтой харьцуулахад дэлхийн зах зээлийн өөрт ногдох хувь хэмжээнд тодорхой хязгаартай өсөлтөд хүрэх зорилтоо биелүүлсэн. Гэхдээ 2013 оныхыг гүйцэхгүй байна. Citi группийн шинжээч Эд Морс "Одоогийн орчин Саудын Араб газрын тос борлуулахад тун хүндрэлтэй. Өрсөлдөгчид нь хөл ихтэй зах зээл рүү идэвхтэй давшилж байна” хэмээв.

Саудын Арабын стратегийн хувьд чухалд тооцогдох худалдааны түншүүдийн зэх зээл рүү ОХУ, Ирак зэрэг олборлогч вант улсад шахалт үзүүлж эхлээд байна. Дэлхийн зах зээлд газрын тосны үнэ унаж буйг зогсоох зорилгоор ОПЕК- ийн орнууд газрын тосны олборлолтоо нэгдүгээр сарын түвшинд царцаахаар ОХУ болон бусад олборлогчтой урьдчилан тохиролцоонд хүрсэн. Гэвч энэ нь тус улсын газрын тосны зах зээлийг хуваах стратеги байсныг Саудын Араб өдгөө анхаарч эхлээд буй.

Нэгдүгээр сард нэг баррель нь 30 ам.доллараас бууснаар 13 жилийнхээ доод хэмжээнд очсон брент маркийн газрын тосны бенчмарк үнэ даваа гарагийн үдээс хойш 39.88 ам.доллар болов. 2014 оны дунд үед 115 ам.доллар болтлоо оргилж байсан брентийн үнэ АНУ-д занарын олборлолт эрчээ авснаар буурч эхэлсэн.

2014 оны арван нэгдүгээр сард болсон ОПЕК-ийн уулзалтын үеэр Саудын Арабын Газрын тосны сайд Али аль-Наими үнийг тогтоон барихын тулд олборлолтоо бууруулахгүй гэсэн шийдвэр гаргасан нь тухайн үед нефтийн үнэ доошлоход хүргэсэн билээ. Төрийн өмчит эрчим хүчний компани болох Saudi Aramco улсынхаа Газрын тосны яамны стратегийг хэрэгжүүлж, өдөрт олборлох газрын тосоо дээрх уулзалтаас хойш 10 сая баррелиар нэмэгдүүлсэн юм. Одоо тус улсын газрын тосны экспорт өдөрт долоон сая баррель давж буй.

Гэвч Оросын нийлүүлэлт нэмэгдсэн. Ингэснээр Хятадын газрын тосны импортын 19 гаруй хувийг 2013 онд эзэлдэг байсан Саудын Арабын зах зээл 2015 онд 15 хувь болтлоо буурсан нь FGE-ийн өгөгдөлд тодорхой байна. Мөн энэ хугацаанд Өмнөд Африкийн зах зээлд эзлэх хувь 55-аас 22 болтлоо буурсан нь Нигери, Ангол зэрэг орон газрын тосны усан тээврээ нэмэгдүүлсэнтэй холбоотой.

Тэгвэл АНУ-д занарын олборлолт эрчээ авснаар гадаад зах зээлээс хамааралтай түүхий газрын тосны хэрэгцээ буурахад нөлөөлсөн байна. Саудын Арабаас импортолдог АНУ-ын газрын тосны хэмжээ 2013-2015 онд 17 байснаас 13 хувь болж буурав. Өнгөрсөн гурван жилд Өмнөд Солонгос, Тайланд, Тайвань болон баруун Европын хэд хэдэн зах зээлээ алджээ.

Гэхдээ Хятад зэрэг зарим орны голлох зах зээлд нь хэвээр байгаа ба Бразил, Энэтхэг, Япон дахь түүхий нефтиэ хамгаалж чаджээ. Саудын Араб FGE-ээс гаргасан мэдээллийн талаар тайлбар өгөөгүй. Гэвч зах зээлийн төлөөх тус улсын ширүүн тулаан Оросыг чиглэж байна.

Оросоос газрын тос импортолдог байсан Польш, Швед зэрэг орны эрчим хүчний компаниудтай ашигтай гэрээ байгуулаад байна. "Энэ бол эдийн засгийн ухааны суурь юм. Түүхий газрын тосны хэрэгцээ Европт их. Иран, ОХУ шинэ зах зээлийн төлөө тэмцэж байна. Барууны хориг цуцлагдаад удаагүй байгаа Иран хуучин түншүүдээ даллах нь ойлгомжтой. Харин энэ зах зээлийн ихэнх хэсгийг бид эзлэх хэрэгтэй” хэмээн Saudi Aramco-ийн дотоод эх сурвалж хэлсэн байна.

Харин шинжээчийн зарим нь Саудын Араб урт хугацааны тоглоомоор тоглов хэмээн үзэж байна. Saudi Aramco гадаадад газрын тосны боловсруулах үйлдвэр худалдаж авах замаар уг түүхий эдийн борлуулалтыг түгжих гэж буй.

Хойд Америк дахь Техасын боловсруулах үйлдвэрийн хувьцааг бүрэн авах, Хятадад мөн хэд хэдэн үйлдвэрийг гартаа оруулахаар тус компани зорьж байна. "Энэ бол Саудын Арабын газрын тосны экспортын ирээдүй. Голлох импортлогч орнуудынхаа газрын тосны үйлдвэр, орд газруудыг худалдаж авах замаар далд зах зээл үүсгэх байдлаар зах зээлээ хамгаалж байна” хэмээн Райс их сургуулийн олон нийтийн бодлогын хүрээлэнгийн мэргэжилтэн Жим Крейн тайлбарлав.

Saudi Aramco-ийн хайгуул хариуцсан захирал асан Садад аль-Хуссейн үйл ажиллагаагаа тогтвортой байлгаж, зах зээлийн тэнцвэрийг хадгалах зорилгоор газрын тосны зах зээлд улсынхаа байр суурийг хамгаалж буйг хэлж байна.

Анжи Равал