Канадын иргэн 59 настай Жэймс Дөүк гэдэг эр 2015 оны дөрөвдүгээр сард Засгийн газартай нь тохиролцохоор Монголд хөл төвьжээ. Түүний Хан Ресурс компани Дорнод дахь уранийн төслөө зогсоолгосныхоо төлөөсөнд зуун сая доллар авахаар болсон. Гэвч Монолын засаг төлөхгүй байсаар л байна. Том захирал Ж.Дөк, Гүйцэтгэх захирал Грант Идайгийнхаа хамт дөрөвдүгээр сарын 22-ны өдөр албаныхантай уулзлаа. Ж.Дөүкийн буудалласан зочид буудалд тэд үдийн зоог барьсан бөгөөд бие нь муудаж, нислэгээ хүртэл өрөөндөө амрахаар явжээ. Түүнийг утсаа авахгүй болохоор зочид буудлын ажилтан өрөөнд нь орж үзжээ. Тэр нас барсан байлаа. Задлан шинжилгээний дүнгээр талийгч нэгдүгээр зэргийн чихрийн шижин өвчин нь эцсийн шатандаа орсноос амьсгал хураасан гэнэ. Ж.Дөүкийн үхэлд хэт их эмзэглэж, гунигласандаа ч юм уу, Монголын Хууль зүйн яамны сайд мэдэгдэл хийж, Хан Ресурст өгөх ёстой мөнгөө өгнө, олон улсын арбитрын хуулийн шийдвэрийг дагана гэж амлалт өглөө.

Ураны уурхайг задлах ухаан

Ж.Дөүкийн үхлээс ямар нэгэн сэжиг төрсөнгүй. Монголын бизнес, улс төрийнхний хүрээнд ч ямар нэгэн цуурхал гарсангүй. Харин тус улс дахь Хан Ресурсийн хөрөнгө хэрхэв? Монголын Засгийн газар 2009 онд гаргасан Цөмийн энергийн хуулиараа дахин бамбай хийж, Дорнодын ураны уурхайн лицензийг бүр мөсөн түдгэлзүүлээд ОХУ-ын талд зарах нь тодорхой байна. Баталсан хуулиа зөрчсөнөө нуун дарагдуулахын тулд зарим нэг дэлгэрэнгүй заалтыг нь хүртэл хассан байгаа юм. Хуульд зааснаар бол Монголын Цөмийн энергийн агентлагийн МонАтом, Ашигт малтмалын хэрэг эрхлэх газар гадаадын хөрөнгө оруулагчдад луйвардуулахаас сэргийлэх нэрийн дор өмнө нь лицензийг нь түдгэлзүүлсэн эзэд лицензээ дахин бүртгүүлж, шинээр хүсэлт гаргаад дахиад бүргэлжүүлэх ёстой гэсэн давхар давхар эсвэл эргэлдсэн аргачлалтай болжээ.

Нэг бүр нь 65 канад центийн үнэтэй хувьцааг худалдан авах саналыг Оросын тал АРМЗ-аараа дамжуулан гаргасаар л байв. Өр уучлах, хөдөө аж ахуйн зээл өгөх, дэд бүтцийн санхүүжилт хийх мөн цөмийн эрчим хүчний станц барих зэрэг нэмэлт басхүү шүүслэг саналыг өмнөд хөршдөө тавилаа. Харин Хятадын тал Үндэсний цөмийн корпорациараа дамжуулан Хан Ресурсийн хувьцааг нэг бүрийг нь 96 Канад центээр худалдаж авах санал дэвшүүлэв. Хан Ресурсийнхан Хятадын саналыг хүлээж аваад хоёр ч хонолгүй Монголын тал лицензийг нь дахин гаргаж өгснийг дурдахын дээдээр дурдсан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. Хан Ресурс өөрсдөд олгогдсон арилжааны эрхийн дагуу дээрх наймааг хийсэн юм. Гэсэн хэдий ч хэр барагийн хүнийг урдаа гаргахаар шинэ хууль, Хятадын эсрэг үзлийн нөлөөгөөр Засгийн газар нь Хятад-Канадын компанийг үндэсний аюулгүй байдалд халтай хэмээн хориг тавьж орхилоо. Хан Ресурс Хятадын талын саналын хүлээн авснаараа лицензийн техникийн нөхцлийг бүрэн хангасан юм. Гэвч Монголын тал яриа хэлэлцэл ч хийсэнгүй, лицензийг нь түдгэлзүүлсэн ч үгүй шууд л хурааж аваад Орост гардуулаав өгчихөв. Хан Ресурс сонгуулийн жилийн уур амьсгалыг ойлгоогүйдээ Хятадтай бизнес хийж, аварга том алдаа гаргачихжээ. Саяхан Хятадын Үндэсний цөмийн корпораци тун сонирхолтой мэдээлэл гаргасан байна. Ойрын өдрүүдэд 2015 оны сонхүүгийн жил дуусч байгаа бөгөөд Хонг Конгийн Хувьцаа солилцооныхон анх нийтэлсэн юм.

Хятадын Үндэсний цөмийн корпораци мэдээлэлдээ: "Монгол улсад ураны уурхай ажиллуулах хувь нийлүүлсэн компанийн харилцаатай уялдуулан тус улсын Засгийн газрын төлөөлөгчидтэй өнгөрсөн жил хэлэлцээр хийлээ. Манай групп одоог хүртэл хариу ирэхийг хүлээсээр байна" гэжээ.

Гэсэн ч одоог хүртэл энэхүү хувь нийлүүлсэн компанийн чөн чанар тодорхойгүй байсаар байгаа аж. Дорнодын төсөлд Хятадын Үндэсний цөмийн корпораци үнэхээр оролцох эсэх нь тодорхой болбол тун сонирхолтой байх болно.

Сэтгэл нь хувирав уу?

Одоо бүр чухал асуулт: өөрчлөлт гарав уу? Сонгууль хүртэлх сүүлийн энэ хэдэн сард өрнөж буй бүх зүйл 2012 оны мөн үеийг нэвт шувт санагдуулна. Өнгөрсөн он 2013 онд хураан авсан лицензийг сэргээж, дахин тендер зарласан их жил байлаа. Мөн Рио Тинтогийн цас ханзарч долоогийн долоон жилийн дараа асуудал нь нааштайгаар шийдэгдэж, ажилдаа орохоор болсон. Хан Ресурс хүртэл таван жил гаруй үзэлцэж байж 70 сая долларын төлбөр авахаар болсон шүү дээ. Гэхдээ энэ олон үйл явдал, ойр ойрхон давтагдсан их амжилт бол ердөө л гар нь татганасан Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулагчдийн итгэлийг хага шидэхээсээ өмнө гаргадаг байдаг л нэг араншин мэт харагдана.

Энэ бүх алхам бол зүгээр л олон нийтийн сонирхлыг татах гэсэн сонгуулийн ажиллагаа. Бодит байдал дээрээ Монгол улс бол зүгээр л овгийн хамгаалалт хэмээх хуучинсаг системдээ үндсэрхэг улс төрийн царай нааж хачирласан улс юм. Тэнд арын хаалганы гэрээ хэлэлцээр хэвийн зүйл. Тиймдээ ч эдийн засгийн хямрал нь өндрөө аваад байгаа хэрэг. Тус улсын парламентийн 76 гишүүн нь ДНБ-ий найман хувийг хянадаг гэсэн тоон баримт 2014 онд гарчээ. Ер нь сонгогчид Засгийн газар нь ашигт малтмалын гэрээ байгуулахдаа олон нийтийн ашиг сонирхлыг эрхэмлэдэггүй гэж итгэхээ больсон нь ч аргагүй. Эдийн засгийнх нь энэ түгшүүртэй байдал улстөрийнх нь ялзралаас шууд гаралтай.

Энэ жилийн сонгуульд жижиг намууд нэлээд нөлөө үзүүлэх хандлагатай байгаа. Гэхдээ жижиг намуудаас гадна фракцуудад хуваагдаж, өөр хоорондоо жийлцэж байгаа учраас 2016 оны сонгууль түүхэн дэх хамгийн муу сонгуулиар тодорч гарч ирсэн эвслийн Засгийн газар нь урдахаасаа улам дордох биз. Монголд удирдлагууд нь хагарах тусмаа хар дарсан зүүд нь улам аймшигтай болж, улс төрөөс бизнест үүрүүлэх эрсдэл бүр ихээр нэмэгдэж, дэлхийн уул уурхайн салбар дахь нэр хүнд нь шалдаа бууж, гадаадын хөрөнгө оруулагчдаа элдэн хөөсөөр л байх болно. Боломж гэдэг хар үүлэн цаагуур орно. Боловсролтой ажиглагчийн нүдэнд Рио Тинтогийн ажил, Хан Ресурсийн төслийн хэрэгжилтийн гараа хоёроос л эдийн засаг нь шинэчлэгдэж, хөрөнгө оруулагчдийн харилцаа сайжрах байлаа. Даан ч гол намууд нь популист.

Өөр ямар худал байна вэ?

Гадаадын хөрөнгө оруулагчид итгэл алдарсан ч гэсэн энэ сонгуулиас их зүйл хүлээж байгаа. Монголын Засгийн газар ч толгой мэдэн том том шийдвэрүүд гаргасаар гурав дахь сонгуулийн нүүрийг үзэж байна. Монголын эрх баригчид хахир хатуу хуулиа өөрчилж, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг эргүүлэн олох болов уу? Эсвэл өмнөх байдлаараа гай гамшиг дагуулсаар өөрийн эдийн засгийг бүлж орхих уу?

Засгийн газар эвтэй, хүчтэй байж гэмээнэ хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй бодлогыг боловсруулж чаддаг билээ. Даанч тэд 2012 оны сонгуулийн дараагаас эв эвдрэлцэж, болсон болоогүй дүнгэнэсээр дөрвөн жилийн дараах зургаадугаар сараа хүлээгээд л сууна. Түнжин муутай жижиг намууд, Засгийн газрын лидерүүдийн хүнд суртлаас салах нь улс төрийн хувьд нэн чухал зорилт. Монголын хамгийн хэцүү тал нь хувийн секторуудын эзэд нь бизнесменүүд биш дандаа улстөрчид байдагт л байгаа юм. Ерөөсөө тэд л эдийн засгийг хурууныхаа үзүүрээр хөдөлгөнө. Бараг бүгдээрээ шахуу амиа бодож, хувийн ашиг сонирхлоо дээдэлж, фракц, нэг овгийнхоныгоо л гэнэ. Дараагаар нь улсын эдийн засгийн эрүүл мэнд, урт наслах тухай яригдана. Яригддаг гэхэд ч хэцүү дээ. Монголын эрх баригчид Хан Ресурсийн 70 саяыг өгнө гэдгээ амласан. Гэвч халаас нь бараг хоосорч олон улсын бондын зах зээлээд шахагдан гараад хоёр жил гаруй болж байдаг. Стандарт энд Пүүрс, Фитч компаниуд үнэлгээг нь бууруулж, "В" зэрэглэлд оруулсан. Хонг Конг, Сингапур, АНУ-ын бондын зах зээлээс капитал босгох гээд хэдэнтээ бүдэрсэн Монгол Улсын Сангийн сайд өнгөрсөн сарын эхээр Креит Сүйсс банкнаас зээл авч эдийн засгаа хямралаас гаргана гаргана гэж зарлав.

Монголын Засгийн газар, Сангийн яамны хувьд ирэх сарын 16-ны өдрийн даваа гарагийн өглөө маш сонирхолтой өглөө болох болно. Хэрэв Хан Ресурс өчүүхэн гэмээнэ өрөвч сэтгэл гаргаж байж л нөхөн төлбөрөө төлөх хугацааг дахиад жаахан л хойшлуулах биз.

Орчуулсан С.Дамдин