Газрын тосны үнийн муруй доошоо гулсах тусам Монгол Улсад орох хөрөнгө оруулалт улам бүр агшиж, хоолой боон бачууруулж байна.

"Гишүүн улс орнууд газрын тосны гарцаа царцаах хэлэлцээрт хүрч магадгүй. Эерэг шинж, ахиц байна” хэмээн OPEC-ийн асуудал эрхэлсэн Кувейтийн тэргүүн Наваль аль- Фузаиа лхагва гарагт ярьжээ. Ном журмаараа энэ үг газрын тосны зах зээлд доргилт өгөв. Нэг сарын доод түвшиндээ хүрээд байсан хар алтны ханш гурван хувиар өслөө хэмээн олон улсын хэвлэлүүд шүүрэн авч мэдээлсэн ба өсөөд өсөөд "Brent”-ийн фьючерс ердөө 38.64 ам.долларын түвшинг шүргэлээ.

Газрын тосны үнэ уруудах тусам хөрөнгө оруулалтын хэмжээ агшсаар байна

Дэлхийн нефтийн судсыг атгагчид энэ сарын 17-нд Доха хотноо хэлэлцээ хийх ба зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан газрын тосны гарцаа тодорхой түвшинд царцаах хэлэлцээрийг энэ үеэр эцэслэн тохирно гэсэн хүлээлт зах зээлд үүсээд байна. 

Ийм хэлэлцээрийг OPEC анх өнгөрсөн хоёрдугаар сард санаачилсан юм. Тэр үед нефтийн үнэ 12 жилийн доод түвшнээс (27 ам.доллар) арайхийн өндийж, өнөөгийн шинэ түвшиндээ тогтворжсон билээ.

Нефтийн үнэ ёроолын цэгтээ ийнхүү дэнжигнэж буй талаар Монголын хэвлэлүүд хангалттай мэдээлсэн. Нефтийн үнийн уналтаас улбаалах учиртай шатахууны үнийн талаар төрийн мэдлийн агентлагууд болон төрийн бус байгууллагууд хүртэл шил шилээ даран хэвлэлийн бага хурал хийж, сонгуулийн салхин дор дарцаг хийсгэсээр байна. Өнөөдрийн шатахуун, өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүний үнийг өгүүлж байх мөчид өөр нэгэн чимээг хажууханд тань хаямаар санагдлаа.

"Хөрөнгө оруулалт байхгүй учир сүүлийн хоёр жил дараалан хайгуул хийсэнгүй. Энэ онд ч мөн хайгуул хийхгүй. Хөрөнгө оруулалт байхгүй. Манай толгой компани "Manas Petroleum”-ын хувьцааны ханш Хөрөнгийн биржид хямдарсаар байгаа учир хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй байна. Хувьцааны үнэ хэзээ өснө, тэр үед л хайгуул хийх байх.

Газрын тосны үнийн уналтаас гадна Монголд хийж байгаа хайгуулын ажлын үр дүнгээс хамаарч ийм байдалд хүрч байна” хэмээн "Гоби Энержи партнерс” компанийн ерөнхий геологич Д.Жанчив ярив. Швейцарийн "Manas Petroleum” компанийн харьяа энэ компани Цагаан Элс-13, Зүүнбаян-14 талбайд хар алтны хайгуул хийхээр Газрын тосны газартай Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулсан. Монголын эдийн засаг 11.6 хувиар тэлж байсан 2013 онд "Гоби Энержи партнерс” дангаараа 413.8 мянган ам.долларын хөрөнгө татан төвлөрүүлж байжээ.

Хачир болгож өөр нэгэн жишээ өгүүлье. Эх нутгийн өмнөдөд Галба-11 талбайд БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай "Зон Хэн Юу Тиан” нефть эрдэг. Сүүлийн хоёр жил дараалан хайгуул хийсэн, эрлийн ажил нь дуусаагүй ч тус компани энэ онд хайгуул хийхгүй. "Нефтийн үнийн уналт үйл ажиллагаанд нөлөөлж байна.

Хөрөнгө оруулалт, хайгуул, олборлолтын хэмжээ буурахыг Газрын тосны газрын албан тушаалтнууд үгүйсгэхгүй байна

Хөрөнгө мөнгө, санхүүжилт байхгүй учир энэ онд хайгуул хийж чадахгүй. Энэ оны хайгуул, хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөгөө ч батлуулаагүй” гэж компанийн менежер О.Батнасан ярилаа.

Монголын уудам нутгаас нефть хайж, олборлодог компаниуд энэ оны үйл ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөө сэлтээ гуравдугаар сарын 31-ний дотор Газрын тосны газарт хүргүүлсэн ба уулзалт, хуралдаануудаа өнгөрсөн долоо хоногт эцэслэсэн Газрын тосны газар энэ өдрүүдэд тоо баримт, үзүүлэлтүүдийг нэгтгэж байна. Мэдээлэл өгөхөөс цааргалсан ч энэ онд хар алтны салбарт хөрөнгө оруулалт, хайгуул, олборлолтын хэмжээ буурахыг Газрын тосны газрын албан тушаалтнууд үгүйсгэхгүй байна.

Тэгвэл үндэсний менежменттэй, Австралийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй "Wolf Petroleum” компанийн мэдээллийг томруулж харъя. Сүхбаатар-27 талбайгаас нэг тэрбум баррель газрын тосны нөөц илрүүллээ гэхчлэн "Wolf Petroleum” өнгөрсөн хугацаанд хар алтны зах зээлд сонирхолтой мэдээллээр гэрэл гаргаж байв.

Гэвч нефтийн үнийн уналт үйл ажиллагаанд нь нөлөөлсөөр байгааг "Wolf Petroleum” компанийн гүйцэтгэх захирал Т.Батаа тодотгов. Гэхдээ энэ онд ямартай ч хайгуул хийнэ гэсэн төлөвлөгөөтэйгөөр Газрын тосны газраар төлөвлөгөөгөө батлуулж байгаагаа мэдэгдсэн.

Анх нэгж нь 20 центээр үнэлэгдэн Австралийн хөрөнгийн биржид IPO хийж байсан "Wolf Petroleum”-ын үнэт цаас лхагва гарагийн арилжаагаар 0.007 австрали доллартай тэнцэж байна. Одоогоос гурван жилийн өмнө тус компани хайгуултай холбоотой ажилдаа зориулан 3.5 сая ам.долларын хөрөнгө татаж байсан бол газрын тосны үнэ уруудах тусам хөрөнгө оруулалтынх нь хэмжээ ч гэсэн агшсаар байна.

Монгол Улсад нефть эрж хайж буй компаниудын дээд, дунд түвшний удирдлагуудын ярианаас хандлага мэдрэгдэж байна уу? Газрын тосны үнийн муруй доошоо гулсах тусам Монгол Улсад орох хөрөнгө оруулалт улам бүр агшиж, хоолой боон бачууруулж байна. Үйл ажиллагаагаа царцааж буй уул уурхайн компаниудын ард Монголын олон мянган иргэн, өрх амьжиргаа залгуулах цалингүй, ажилгүй хоцорч, өдөр хоногийг арайхийн өнгөрөөж байна.

Монгол Улсын 2016 оны төсвийн гуравдугаар сарын урьдчилсан гүйцэтгэлийг Сангийн яам энэ долоо хоногт багтаан танилцуулахаар зэхэж байна. Хоёрдугаар сарын эцсийн байдлаар улсын төсвийн тэнцэл 258.5 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарсан.

Алдагдал хүлээхэд түүхий эдийн ханшийн уналт голлон нөлөөлсөн. Танил өгүүлбэрүүд уншигдаж байна уу? Тийм ээ, ийм утгатай өгүүлбэрүүд сүүлийн хоёр жил Монголын хэвлэлийн хуудаснаас салаагүй бөгөөд төсвийн орлого тасрах шалтгааны хоёрдугаарт нэрлэгдсэн газрын тосны салбарын орлого хомсдох аюул энэ онд ч бодитой нүүрлэсээр байна.

2016 оны Төсвийн тухай хуулиар 302.2 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэх даалгавар Уул уурхайн сайдад бий. Харин зөвхөн газрын тосны салбараас татварын бус орлого хэлбэрээр 263.2 тэрбум төгрөг төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцжээ. Одоо энэ тухай илүү тодруулъя.

Монгол Улс энэ онд 9.93 сая баррель газрын тос олборлох зорилготой. Үүнийгээ цөмийг нь урд хөрш рүү экспортлох төлөвлөгөөтэй. Энэ нь өнгөрсөн жилийнхээс 24 хувиар өссөн үзүүлэлт. Өдгөө Монголын эх нутгаас ердөө хоёр компани нефть олборлож буй агаад нэг нь "Петрочайна Дачин тамсаг”, нөгөө нь "Доншен Газрын тос Монгол”. Хоёул Хятадын хөрөнгө оруулалттай.

Сүүлийн гурван жилийн дунджаас үзэхэд Монгол Улсын газрын тосны экспортын 88 хувийг "Петрочайна Дачин тамсаг”, үлдсэнийг нь "Доншен” хангасаар иржээ. Харамсалтай нь, Монгол Улсад нефть олборлож буй Хятадын компаниуд мэдээлэл, тоо, бүх юмаа Монголын хэвлэл мэдээллээс аль болох нууцалж ирсэн. Өнөө ч тэр л янзаараа олборлолт, хөрөнгө оруулалтын мэдээллээ олон нийтэд нээлттэй зарлахаас татгалзсаар байна.

Хэдийгээр олборлолт, экспортын төлөвлөгөө биелсэн ч газрын тосны салбарын орлого төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх эрсдэлтэй. Гарц, экспортын хэмжээ нэмэгдэж байгаа боловч үнэ буурсантай холбоотойгоор экспортын нийт үнийн дүн буурсаар байна.

Жишээ татан тайлбарлая. 2014 онд Монгол Улс 6.88 сая баррель нефть 634.6 сая ам.доллараар экспортолж байв. Харин 2015 онд боловсруулаагүй нефтийн хэмжээ 1.3 сая баррелиар нэмэгдсэн боловч нийт үнийн дүн нь өмнөх жилээс бараг 50 хувиар буурчээ. Тэр хэрээр газрын тосны салбараас Монгол Улсын төсөвт цутгах орлого буурч байгаа юм.

Монгол Улс шатах, тослох материалынхаа хэрэгцээгээ бүгдийг нь биш юм гэхэд тодорхой хэсгийг нь дотоодоосоо хангах хүсэлтэй. Харамсалтай нь, нефтийн үнэ унахын хэрээр Монгол Улсын нефтийн бүтээгдэхүүний хэрэглээ харь болж, хайгуул, олборлолт нь хумигдсаар байна. Харин нөгөө талд Монгол Улс нефтийн бүтээгдэхүүний хувьд бие даах хүсэл нь алсарсаар байна.

Б.Цэцэгсүрэн

Засгийн газрын мэдээ