Эдийн засагчид 2014 онд гарч болох эрсдэлийн нэгээр хөрөнгө оруулалтын асуудлыг нэрлэсэн. Тиймээс энэ асуудлаар уурхайн үйлдвэрийн эдийн засагч, доктор С.Авирмэдтэй ярилцлаа.

-Монголын Эдийн засгийн чуулга уулзалт болж өнгөрлөө. Тэгвэл энэ удаагийн чуулга уулзалтаар 2014 онд гарч болох эрсдэлүүдийг эдийн засагчид нэрлэсэн. Түүний нэг нь хөрөнгө оруулалтын асуудал. Эрсдэлд тооцогдсон энэ асуудал нь мэдээж уул уурхайтай шууд холбогдоно. Эндээс яриагаа эхэлье...

-Эдийн засгийн чуулганд ажиглагчаар оролцлоо. Ер нь миний мэдэхийн 1996 оноос хойш эдийн засгийн байдал, гадаадын хөрөнгө оруулалтын орчин, түүнийг татах тухай асуудал хөндөгдөж эхэлсэн. Түүнээс хойш 18 жил ярьлаа. Сая өнгөрсөн эдийн засгийн чуулганаар ч дахин ярьж л байна. Гэхдээ юун түрүүнд хэлэхэд манайханд өнгөрснөө ерөөсөө ярьдаггүй, дүгнэдэггүй нэг дутагдал байна. Өөрөөр хэлбэл 20 орчим жил хөрөнгө оруулалтыг дэмжинэ гэж ярьчихаад үр дүн, дүгнэлтээ огт ярьсангүй. Гадаадын хөрөнгө оруулалт гэдэг нь зөвхөн нэг тал. Түүнээс гадна хөрөнгө оруулаад үр ашиг гэж гарах ёстой. Харамсалтай нь хөрөнгө оруулалтын гол бай болсон Оюутолгой, Тавантолгойгоос бид үр ашиг гэдэг зүйлийг аваагүй л байна. Харин ч өрөнд орсон. Яахав ДНБ өссөн нь үнэн ч амьдралд буусан бодит үзүүлэлт алга. Энэ тухай л сая болж өнгөрсөн эдийн засгийн чуулганаар ярих ёстой байсан юм. Харамсалтай нь ярьсангүй. Нөгөө л улиг болсон нүүрсний олборлолтоо нэмэгдүүлье,  Оюутолгой, Тавантолгойгоо ухая гэдэг зүйлээ л ярьж өнгөрлөө дөө.

-Намрын чуулганаар УИХ Хөрөнгө оруулалтын хуулиудаа баталж гаргалаа. Тухайн үед ихэнх хүмүүс 2014 онд гадаадын хөрөнгө оруулалт маш ихээр нэмэгдэх нь гарцаагүй гэж ярьж байсан боловч он гараад 4 сар өнгөрч байхад мэдэгдсэн зүйл төдийлөн алга. Үүнд юу нөлөөлөөд байна вэ?

-Уул уурхайн салбарыг жишээ болгон ярья. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт зогсонги байдалд орчихлоо. Дээр, дооргүй маргаан үүсч байна. Яг үүнээс болж Монгол Улсын эдийн засгийн байдал хүндэрлээ, валютын ханш өслөө ч гэсэн яриа гарч эхэлсэн. Яахав хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багассан нь үнэн ч эдийн засаг хүндрэлд орсон нь хөрөнгө оруулалтаас болоогүй. Хөрөнгө оруулалт гэдэг нь сурах бичгийн тодорхойлолтоор  бол техник, тоног төхөөрөмж, барилга байгууламж барихад шаардлагатай мөнгө хөрөнгийг хэлдэг. Тэгэхээр Оюутолгойн машин, техникт хөрөнгө оруулснаар манай эдийн засагт нөлөө үзүүлнэ гэдэг нь өрөөсгөл ойлголт юм.

Тэгвэл Оюутолгойн үр ашиг хэзээ гарах вэ. Хариулт нь Оюутолгой бүтээгдэхүүн гаргаад, зардал бага байж, ашиг олсон нөхцөлд. Харамсалтай нь үйл ажиллагаа нь зогсонги байдалд орчихсон байна. Тэгэхээр хөрөнгө оруулалт гэж ярихаасаа өмнө үр ашгийн талаар авч хэлэлцэх хэрэгтэй байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл хөрөнгө оруулалтаа үр ашигтай зүйлд оруулахгүй бол өрөнд орж дуусна. Бодит жишээ нь Оюутолгой, Тавантолгой байна шүү дээ.

-"Turquoise Hill Resources”-ийн зүгээс Монголын Засгийн газартай хийх хэлэлцээ амжилтад хүртэл дор хаяж дөрвөн сард хүлээгдэнэ гэсэн мэдэгдэл хийсэн. Харин манай Засгийн газар энэ асуудлыг хаврын чуулганаар шийдчихнэ гэж байна. Эндээс үзэхэд 2014 оны наймдугаар сар хүртэл Оюутолгойн асуудал шийдэгдэхгүй нь. Дахиад л хөрөнгө оруулалтын уналттай жилүүд үргэлжлэх нь...

-Хөрөнгө оруулалт гэж ярих юм бол багасах нь ойлгомжтой болчихлоо шүү дээ. Үүнд нэг зүйлийг хэлье. Юу гэхээр яг энэ Оюутолгойн асуудал дээр Засгийн газар  идэвхигүй ажиллаж байгаа. Нөгөө талаас гадаадын хөрөнгө оруулагч маань хөрөнгө оруулалтаа хэтэрхий их, анх хүлээснээсээ хамаагүй илүү хувиар өсгөчихлөө. Тодруулбал, анх 2009 онд хөрөнгө оруулалтын гэрээ батлагдахад 4 тэрбум гэж байсан. Тэгээд ТЭЗҮ-гүйгээр Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт эхэлчихсэн юм. Улмаар 2010 он ТЭЗҮ хийгээд хөрөнгө оруулалтыг 5 тэрбум болгосон. Тэр үед үндэслэлгүйгээр хөрөнгө оруулалтаа өсгөж байна гэж бид шүүмжилж ч байсан. Гэтэл энэ нь яван явсаар 2012 оны сүүл гэхэд 5 тэрбум гэж байсан хөрөнгө оруулалт чинь 7 тэрбум болчихсон.  Одоо бол бүр 9 тэрбум болсон гэж бодож байна. Хөрөнгө оруулалт ингэж өсөх нь нөгөө л өрөнд орох асуудал болох юм. Тэгэхээр хөрөнгө оруулалт яагаад ийм хэмжээгээр өсөв гэсэн судалгааг хийж, үүнийг шийдэх ёстой. Засгийн газар ч тэр, Рио Тинто ч тэр хоёулаа мухардалд орчихсон.

-Та бүхний зүгээс энэ асуудалд тооцоо, судалгаа хийсэн үү?

-Түрүү жил УИХ дээр Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга зэрэг хүмүүс бүгд байж байгаад хөрөнгө оруулалт яагаад ингэж өссөн шалтгааныг судлах шаардлагатай гэж үзсэн. Энэ дагуу бид тооцоо судалгаа хийж үзсэн. Хоёр боть тайлан, судалгаа гаргасан. Монголын  төрийн бодлогын  хувилбар юм л даа. Энэ хувилбараар бид хөрөнгө оруулалтыг гурван тэрбумаас хэтрүүлэхгүй гэсэн тооцоог хийсэн. Гэтэл 9 тэрбум болчихоод байна. Мөн бидний тооцоогоор хөрөнгө оруулалтыг 5 тэрбумаар тооцвол бид Оюутолгойгоос олон жил ашиг хүртэхгүй. Бүр 9 тэрбумаар, хүүгийн хүү тооцох юм бол хэзээ ч ашиг хүртэхгүй. Энэ байдлыг л цэгцлэх шаардлагатай.

-Арга байна уу?

-Заавал далд уурхай гэхгүйгээр ил уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх тооцоо судалгаа хийж ажиллаж болно. Хүч чадлыг оновчлох, бүтээгдэхүүний чанарыг жигдрүүлэх, хөрөнгө зардлыг багасгах, одоо хэтрээд байгаа асар их зардлын учрыг олох, эцэст нь зэс хайлулах үйлдвэр байгуулах гээд олон асуудлыг авч үзэж болно.

-Нүүрсний зах зээл 2014 онд тун эгзэгтэй байна. Гол экспортолдог орон болох Хятадын нүүрсний зах зээлд Австрали, ОХУ гэсэн хоёр том улс ороод ирлээ. Монгол Улс нүүрсээр дамжуулан Хятадаас мөнгө олох боломж хэр байгаа вэ?

-Австрали, ОХУ, бусад орнууд нүүрс их хэмжээгээр гаргаж эхэлсэнтэй холбоотойгоор нүүрсний үнэ буурч эхэлсэн.  Үүнээс нүүрсний зах зээл их эвгүй болж байна гэж дүгнэж болохоор байна.

-Гэтэл зарим судлаачид Монголын нүүрс Хятадын зах зээл дээр Австралийн нүүрстэй өрсөлдөж чадна гэж дүгнээд байх юм?

-Чанараараа, брэнд болох талаараа, үнэ өртөгөөрөө бид өрсөлдөх ёстой. Гэтэл чанараараа биш тоо хэмжээгээрээ өрсөлдөх гээд байх шиг байна. Өөрөөр хэлбэл аль болох их хэмжээний нүүрс гаргах л бодлогыг баримтлаад байх юм. Энэ нь нэг хэсэг үеийн асуудлыг шийдэхээс биш ирээдүй хойч үеийнхэнд муугаар нөлөөнө шүү дээ. Харин боловсруулсан дээд зэргийн чанартай нүүрс гаргах тал дээр л ажиллах хэрэгтэй. Зүгээр Австралитай, ОХУ-тай бид өрсөлдөөд Хятадын зах зээлийг эзэлнэ гэдэг бол хэцүү зүйл.

-Үүнийг дагаад төмөр замын асуудал хөндөгдөх байх?

-Нүүрсээ гаргах нь үнэн л юм бол, Хятадад нийлүүлэх нь үнэн л юм бол, тийм төрийн бодлого байгаа л юм бол нарийн төмөр зам тавихаас өөр аргаггүй байх. Тавантолгойгоос урагш  өргөн төмөр зам тавих юм бол бөөн зардал, чирэгдэл л  болох байх даа.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Б.Ням