Говийн нэгэн малчин ингэж ярилаа. "Манай энэ хавийн элсний нүүдэл улам л ихсээд байх юм. Хоёр жилийн өмнө дэрсний ёроолд тогтсон элсийг хэмжиж үзэхэд гурван хуруу зузаан байсан. Харин өнөөдөр дөрвөн хуруу болчихож. Яадаг юм билээ дээ. Зундаа зусдаг газрын маань булаг ширгэчихлээ. Бас ойролцоох гол нь сайр болоод арваад жил боллоо. Дахиж устай болсонгүй” хэмээн санаа алдав. Энэ бол цөлжилтийн бодит жишээ.

Цөлжилт! Эл долоон үсгийн цаана орчлонгийн хамаг амьтан, ургамал хүн зоны ирээдүй багтаж байгаа. Цөлжилт цаг минут тутамд эх дэлхийгээ хайрлах дохио өгч буй. Энэхүү анхааруулгыг бид тоолгүй орхиж болохгүй. Цөлжилтөөс үүдэн гол мөрөн ширгэж, газрын эвдрэл улам нэмэгдсээр байна. Хэдхэн хоногийн өмнө судлаачид, холбогдох мэргэжлийн хүмүүс цөлжилтийн талаар хэлэлцлээ.

Заган ойг бортгонд ургуулж, жил бүр 20 га талбайг ойжуулаад байна

Тэдний судалгаанаас харахад манай орны нийт нутаг дэвсгэрийн 77.8 хувь нь цөлжилтөд тодорхой хэмжээгээр өртжээ. 11 аймгийн газар нутаг цөлжилтөд нэрвэгдэхэд ойрхон байгаа аж. Аймгуудын цөлжилтийн үнэлгээний зураг дээр тэмдэглэснээр Өвөрхангай аймгийн хэмжээнд нутгийн 9.04 хувь нь цөлжилттэй болсноос 43.53 нь хүчтэй, 2.38 хувь нь нэн хүчтэй цөлжсөн байна.

Булган аймгийн хэмжээнд нутгийн Баянзүрх дүүрэгт орших Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн байрыг тус дүүргийн Прокурорын газарт шилжүүлэхээр Засгийн газрын 270 дугаар тогтоолоор шийдвэрлэжээ. Тогтоолд тус газрын эрдэм шинжилгээний ажилтнуудыг хаана байлгах, тухайн байранд хадгалагдаж буй дэлхийд данстай эртний ховор ургамал, амьтан, чулууг хаана, хэрхэн шилжүүлэн хадгалах асуудлыг тусгаагүй байна.

Тус байрны подвальд Палеонтологийн музей байрладаг бөгөөд олон жилийн настай олдворууд эвдэрч хэмхрэх эрсдэлтэй учир нүүлгэн шилжүүлэх боломжгүй гэж тус хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтнууд хэллээ. "Шинжлэх ухаанаа аварья” түр хорооныхон лхагва гарагт сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийхээр товлоод байсан ч түр хугацаагаар хойшлуулсан юм.

Бид үүсээд байгаа нөхцөл байдлын талаар тодруулахаар ШУА-ийн Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн захирал Х.Цогтбаатартай холбогдож лавлалаа. Тэрбээр "Би ЗГХЭГ- ын даргатай уулзаад саяхан ирлээ. Гаргасан тогтоолоо буцааж цуцлах юм шиг байна. Тиймээс бид энэ талаар дуулиан шуугиан болгохгүй байхаар шийдсэн. Энэ бол эцсийн байдлаар шийдэгдээгүй байгаа асуудал.

Засгийн газар арай ч хэдэн эрдэмтдээ гудамжинд гаргачихгүй байх” гэлээ. 48.57 хувь нь цөлжсөн. Үүний 4.26 хувь нь хүчтэй цөлжсөн гэсэн ангилалд багтжээ. Харин Архангай аймгийн хэмжээнд нутгийн 56.26 хувь нь цөлжөөд байгаагийн 0.8 нь хүчтэй гэсэн ангилалд багтаж байна.

Мөн Хөвсгөл аймгийн Ринченлхүмбэ, Цагааннуур сумын нутгийн зарим хэсэгт цөлжилт ажиглагдсан нь судаачдын анхаарлыг татаж буй. Учир нь хангайн бүс хүчтэй цөлжвөл үнэхээр гамшиг хэмээн судлаачид дүгнэж байгаа юм. Манай улс 2010 онд нийт нутгийн цөлжилтийн зураглалыг гаргаснаас хойш дахин шинэчилж амжаагүй байна.

Гэхдээ Газар зүй, геоэкологийн хүрээлэнгийнхэн шинэ судалгааг эхлүүлсэн бөгөөд энэ оны сүүлчээр тус зураглалыг дахин гаргахаар төлөвлөж байгаа ажээ. Цөлжилтийн нэн хүчтэй, хүчтэй зэрэглэлд Увс нуурын хотгор, Их нууруудын хотгор, Нууруудын хөндий, Дундговь, Дорноговийн гандуу хуурай, цөлөрхөг газар бас хамрагдсан. Эрдэмтдийн тооцооллоор говь, хээрийн бүсийн 145 сумын төв суурин газар элсний нүүдэлд өртсөн байна. 

12 САЯ ГА ГАЗАР АШИГЛАЛТААС ГАРЧЭЭ