"Газрын хэвлийн баялаг ард түмний өмч байна” гэсэн Үндсэн хуулийн тунхаглалыг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүллээ хэмээн нийтээр баярлан хөөрч, Монголын нүүрсийг Арабын нефтьтэй жишиж байсан нь саяхан. Иргэн бүрт "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн 536 ширхэг хувьцааг үнэ төлбөргүй олгож, хүн бүрт хувь хүртээх тогтоолыг УИХ ёслол төгөлдөр баталж байлаа. Түүнээс хойш дөрвөн жил өнгөрчээ. Иргэн бүр ашиг хүртэх нь байтугай хувьцааны ч сураг алдрав. Хувьцааны оронд бэлэн мөнгө авсан нэг хэсэг нь маргаашийн өөхнөөс өнөөдрийн уушги гэгчээр бага ч гэсэн хувь хүртсэн. Харин бусад нь хувьцаа эзэмшдэг, эсэхээ ч мартаж, хувь хүртэх итгэл алдарсаар байна. Иргэн бүр төдийгүй үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд ч гэсэн хувь эзэмших давуу эрх олгосноор бэлгэдлийн тоотой "Үндэсний нэгдэл” байгуулагдсан. Давуу эрхээр хувьцаа худалдан авах шаардлага, нөхцөл хангасан үндэсний 53 мянган аж ахуйн нэгж байна гэсэн судалгаа гарч, үүний 7.2 хувь нь л тэр их үнэ цэнэтэй "Тавантолгойн” хувьцааг худалдаж авах захиалга ирүүлснийг "Ямар цөөн юм бэ” хэмээн чамлаж байлаа. Өнөөдөр энэ захиалга буураад, зарим нь бүр буцаах болжээ.
Жил ирэх тусам үнэд орж, насан туршид ашгаа өгөх нигууртай "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцаа зах зээлийн шал гуур, цаг хугацааны нугачааг даалгүй цэнхэр, ягаан тасалбарын хувь заяаг ийнхүү давтаж эхлэв. "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 20 хүртэлх хувийг гадаад, дотоодын хөрөнгийн биржээр арилжин, шаардлагатай хөрөнг ө оруулалт татах тухай заалт "Тавантолгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай” УИХ-ын 2010 оны 39 дүгээр тогтоолд бас бий. Энэ заалт амжилттай хэрэгжих, "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцаа үнэд хүрэх мөч гар сунгах төдийд ойрхон мэт санагдаж байлаа. Тэр үед эрдэс баялгийн салбарын олон улсын арга хэмжээ бүрт Монголын павильон битүү байсан. Харин одоо хөл татарчээ. Монголд орж ирсэн гадаадын хөрөнгө оруулагчдын бараг тал нь дүрвэж, буцах нь буцаж, хөрөнгөө царцаах нь царцаасан. Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр "Энержи ресурс”-ийн хувьцаа 11 хонконг долларт хүрч байсан үе бий.
Харин өнөөдөр 60 хонконг цент болтлоо уналаа. Монголын гэсэн хаягтай баялаг, тэр дундаа нүүрсний ордууд гадаадын хөрөнгийн биржид "чөтг өрийн хувьцаа” хэмээн нэрлэгдэх болтлоо үнэ нь хадаж байсан үе ийнхүү ард хоцорчихоод байна. Товчхондоо бол, дөрвөн жилийн өмнө гарсан УИХ-ын 39 дүгээр тогтоол, түүний хэрэгжилт үндсэндээ дампуурав. "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн дампуурлыг Ерөнхий сайд ч хүлээн зөвш өөрч, нийтлэлч Баабар "Тавантолгой ерөнхийд өө будаа болсон” гэж дүгнэлээ. Тэгэхээр одоо яах вэ. УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолыг хэрхэх вэ? Иргэддээ үнэгүй тараах, үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд худалдах УИХын 39 дүгээр тогтоол сайн ч, муу ч монголчууддаа хүртэнэ гэж итгээд орхиё.
Харин уг тогтоолын олон улсын зах зээл дээр хувьцаа гаргах, IPO хийх заалтыг хэрхэх вэ? Нүүрсний үнэ унасан, мөддөө сэргэх төлөв харагдахгүй байгаа ойрын хугацаанд бэлтгэлээ яаж ч сайн хангаж IPO хийгээд "Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцаа үнэд хүрнэ гэдэгт шинжээчид итгэл алдраад байгаа. Харин ч ноцтой уршиг тарина хэмээн болгомжилж, сэрэмжлүүлж буй. IPO хийснээр томоохон бүтээн байгуулалт хийх хэмжээний хөрөнгө босгож чадахг үй нь тодорхой. Харин ч Тавантолгойн ордынхоо толгой компанийн их хэмжээний хувийг хувьцаа нэрийдлээр гаднынханд эзэмш үүлэх "цоорхой” 39 дүгээр тогтоолд үүслээ хэмээн үзэж байна.
Манайд ээлтэй байсан зах зээл өнөөдөр муу тал руугаа эргэсэн. Үүнд популистуудын хачир, нөлөө багаг үй бий. Энэ урагшгүй байдалд хэн нэг буруутныг хайж цаг алдахаас дараагийн алхмаа зөв тооцоолох, томъ ёолох нь чухал. Манай шилдэг бизнесмэн үүдийн нэг, ”Алтан тариа” компанийн гүйцэтгэх захирал П.Цэнг үүн өнгөрсөн жил "Өдрийн сонин”- д өгсөн ярилцлагадаа "Хөрөнгийн бирж, IPO бол тэр чигээрээ хулгайч нарын байгууллага” хэмээн Тавантолгойн хувьцаагаар IPO хийхийг эсэргүүцэж байв. Тэгэхээр одоо яах вэ. Тавантолгойн орд, "Эрдэнэс Тавантолгой” ХК бол ард түмний оролцоотой хувьцаат баялаг. Энэ баялгийг хэрхэн зөв ашиглах, ашиг олох, эсэх нь ард түмэнд хамаатай. Тиймээс гаднынханд хамаг ирээдүйгээ даатгаж, тэднээс бэлэн мөнгө хүлээхээ больё. Айлаас эрэхээр авдраа уудал гэдэг. Гадаадаас бадар барих биш, үндэсний компаниуддаа итгэл хүлээлгэн төр, хувийн хэвшлийн зөв, тооцоотой хамтын ажиллагаагаар Тавантолгой болон бусад төслийг өөд нь татаж, төрийн зүгээс хувийн хэвшлийн давуу чанарыг ашигласан "сайн менежер” болохоо харуулж яагаад болохгүй гэж. "Эрдэнэс Тавантолгой” компани байгуулагдсан үеэсээ санхүүгийн хувьд бэхжиж чадахгүй, зээлээс зээлд урд хормойгоо хойд хормойгоороо нөхсөөр ирлээ.
Бүтээгдэхүүнээр зээлээ төлөх хүнд үеийг туулж байгаа. Гэхдээ үйл ажиллагаанд нь зарим нэг нааштай зөв хандлага ажиглагдаж эхэлсэн. Хувийн өмчит "Энержи ресурс” компанитай гэрээ байгуулан, олборлосон нүүрсээ баяжуулах үйлдвэрт нь боловсруулан үнэд хүргэн экспортлох, тээврийн зардлыг хямдруулах зэргээр хүндрэлээс гарах арга зам хайж эхэлсэн нь айлаас эрэхээр авдраа уудал гэдэг шиг бодит боломж байгааг харуулсан эхний алхам юм. Гэхдээ өнөөг хүртэл БНХАУ-ын "Чалко” компанид өрөө төлж дуусааг үй нь цаг алдаж назгайрсантай холбоотой. Тухайн үед "Чалко”-гоос урьдчилж авсан мөнгөөрөө "Эх орны хишиг” тараасан Засгийн газар, "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийнхан өрийн дарамтаа өмнөх удирдлагуудад тохож буй. Нүүрсээр төлөгдөх магадлал нь өдрөөс өдөрт буурч байгаа энэ өр маргааш иргэдийн нуруун дээр ирэх нь ойлгомжтой.
Байгалийн баялгаас эдийн засгийн баялаг бүтээж, тэрхүү бий болгосон баялгийнхаа тодорхой ашгаас иргэддээ хувь, ногдол ашиг тараах ёстой. Гэтэл ийм эрэмбэтэй байх учиртай бизнесийн зарчим алдагджээ. Манайх шиг эдийн засгийн өсөлт, бууралт нь байгалийн баялгийн эрэлт, үнэ ханшаас шууд хамааралтай бусад орон эрсдэлээс хамгаалах эдийн засгийн олон механизм ашигладаг. Түүний нэг нь байгалийн баялагийн үнийн өсөлтөөс орж ирсэн гэнэтийн ашгийг улс орон, нийгэм, хүний хөгжлийн ирээдүйн хөрөнг ө оруулалт гэдэг өргөн агуулгаар нь авч үзэж, баялагийн сан байгуулан, хуримтлуулж, өсгөж арвижуулдаг. Дэлхийд хүлээн зөвшөөр өгдсөн баялгийн сангуудын сайн жишээ бол Норвегийн сан юм. Манайхаас ялгаатай нь тэд газрын тосны баялгаас олсон орлогоо өнөө маргаашийн "хоолны мөнгө”-нд зарцуулаагүй. Харин үр өгөөжийг нь он удаан жил хүртээмжтэй байлгахын тулд өөрсдөөсөө ч "харамлаж”, бусад орны аль ашигтай салбарт зөв менежменттэйгээр хөрөнгө оруулах замаар арвижуулж иржээ.
Улсынхаа ДНБ-ээс давсан их орлого олдог Норвегийн сангийн менежментийн нууц чухам үүнд л оршдог. Тиймээс 2010 онд баталсан УИХын 39 дүгээр тогтоолыг өнөөдрийн хэрсүүжсэн өндөрлөгөөс дахин нягталж хармаар байна. Энэ тогтоолд 2012 онд өөрчлөлт оруулж, иргэнд эзэмшүүлэх, аж ахуйн нэгж, дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр худалдах хувьцааны хувь хэмжээг өөрчилсөн. Энэ нэмэлт өөрчлөлт ч Тавантолгойн ордын эдийн засгийн эргэлтийг эрчимжүүлж чадаагүй юм. Иймд эдийн засгийн хөгжлийн эрх ашгаа дээдэлж, Тавантолгойнхоо үр өгөөжийг иргэдэд, ирээдүйд ашиг ногдох, тэр нь байнга өсөн нэмэгдэх хувилбараар авч үзэхийн тулд УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолыг бизнесийн шинэ загвараар томьёолох шаардлага үүсээд байна. Ингэхдээ өнөөдрийг хүртэл хуримтлуулсан туршлагад тулгуурлан төр, хувийн хэвшил урт хугацаанд харилцан ашигтай, тогтвортой хамтран ажиллах шийдлүүдийг гарган тавьж, бодлого болгон батлаад цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Үндэсний баялаг бүтээгчдэдээ, монгол нь монголдоо найдахгүй бол бид өөр хэнд итгэл хүлээлгэх ёстой гэж...
"Өнөөдөр"
