Монголын нүүрсийг дангаараа худалдан авдаг Хятадын зах зээлд "хар алт”-ны үнэ уруудсаар байна. Австралийн баяжуулсан нүүрс Хятадын өмнөд бүс нутагт энэ оны хоёрдугаар сарын эцэст ойролцоогоор 125 ам.долларын үнэтэй байсан бол үүнээс ч хямдрах төлөв ажиглагдаж эхлэв. Гэтэл австраличууд гуравхан жилийн өмнө Хятадын далайн боомтуудад баяжуулсан нүүрсээ 260 ам.доллараар борлуулж дээд амжилт тогтоож байсан түүх бийсэн. Харин одоо тэндхийн нүүрсний үнэ хоёр дахин уначихлаа. Тухайн үед ч Монголын коксжих нүүрсний ханш "чанга атгах”-аар өндөрт байсныг санах хэрэгтэй. "Энержи ресурс” компани баяжуулсан нүүрсээ 156 ам.доллараар борлуулж байсан удаатай. Тавантолгой, Нарийнсухайтын ордоос олборлосон түүхий нүүрсээ 60-70 ам.доллараар борлуулж байв.

Өнгөрснийг санагалзах бус одоог харвал илүү анхаарал татах нь мэдээж. "Энержи ресурс”-ийн баяжуулсан нүүрсний үнэ бүр хоёр дахин буурсан. "Эрдэнэс Тавантолгой” компани баруун Цанхийн уурхайн амнаас тонн нүүрсийг 30-35 ам.доллараар борлуулах гэрээ хийснээс үзвэл түүхий нүүрсний үнэ ч бас ийн хямдарсан гэж болно. "Жижиг” хэмээн нэрийддэг орон нутгийн өмчит "Тавантолгой” компани уурхайн амнаасаа тонн нүүрсийг 38.5 ам.доллараар борлуулж байгаа гэнэ. Өнөөдрийн байдлаар түүхий нүүрсийг хамгийн өндөр үнээр борлуулж буй компани бол эднийх. МАК компанийн Нарийнсухайтын уурхайн нүүрс "Эрдэнэс Тавантолгой”-нхоос ч хямд үнэтэй байна гэсэн.

Монголын экспортлогчдын ойрын үед даван туулах хамгийн том бэрхшээл бол нүүрсний үнийн хямрал юм. Хятадын зах зээлд нүүрсний үнэ унасаар байвал яах вэ? "Хар алт”-ны үнэ дээрхээс буурвал монголчууд экспортоо хумихаас өөр аргагүй байдалд хүрч болзошгүй. "Тавантолгой”-гоос ганцхан компани өдөрт 20-30 машин буюу дунджаар 2500 тонн нүүрс худалдан авч буй аж. Өмнө нь өдөрт хэд хэдэн компани 10 мянга гаруй тонн нүүрс авдаг байсан гэнэ. "Тавантолгой” компанийн гүйцэтгэх захирал Р.Сэддорж "Удахгүй манай компанийн хувьцаа эзэмшигчдийн хурал болно. Энэ хурлаар нүүрсний үнийг бууруулах эсэхийг шийднэ. Үнийг бууруулсны дараа буцаан өсгөхөд их бэрхшээлтэй байдаг юм. Хэдийгээр борлуулалт тааруу байгаа ч хувьцаа эзэмшигчид үнэ бууруулах гэж яарахгүй болов уу” гэв. "Тавантолгой” компанийн борлуулалт ийнхүү дөрөв дахин буурсан бол "Энержи ресурс”-ийнх ч гавиагүй. "Энержи ресурс” компани 2013 онд 10 сая тонн нүүрс олборлож, баяжуулсан боловч 5.7 саяыг нь экспортолсон гэнэ. Тус компани Цагаан сарын өмнөөс хөрс хуулалт, олборлолтоо зогсоон, хэсэг хугацаанд агуулах дахь нүүрсээ хил давуулсан. Тэгвэл МАК компанийн Нарийнсухайтын уурхайн борлуулалт өнгөрсөн жилийнхээсээ 60 хувиар буурсан мэдээ бий.

Харин "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн борлуулалт л энэ жил бусдаасаа арай дориун байх бололтой. Тус компани Хятадын найман аж ахуйн нэгжид 4.25 сая тонн нүүрсийг 160 гаруй сая ам.доллараар борлуулах гэрээ хийжээ. Худалдан авагчид нь өнгөрсөн долоо хоногт тус компанийн данс руу 17 сая ам.доллар шилжүүлсэн бол удахгүй 18 сая ам.доллар нэмж илгээх гэнэ. Энэ гэрээг хийснээр "Эрдэнэс Тавантолгой” компани санхүүгийн хүндрэлээс гарч буйг Олон нийттэй харилцах албанаас нь дуулгаад байгаа. 160 сая ам.долларын гэрээ хийснээр тус компани туслан гүйцэтгэгч, ханган нийлүүлэгчдийнхээ хөлсийг төлж, зарим өрөө дараад 56 сая ам.долларын эргэлтийн хөрөнгөтэй үлдэх тооцоо гарсан аж.

Хятадын компаниуд "Эрдэнэс Тавантолгой”-н уурхайн амнаас 30-35 ам.доллараар нүүрс худалдан авах гэрээ хийсэн нь Өвөрмонголын бүсэд түүхий нүүрсний үнэ 90 орчим ам.долларын ханшаар борлуулж буйг харуулсан хэрэг. Тавантолгойн ордоос тонн нүүрсийг Өвөрмонголын Бугат хот хүртэл тээвэрлэхэд 54 ам.долларын зардал гардаг гэсэн тооцоо бий. Хятадын зах зээлд түүхий нүүрсний үнэ 80 ам.доллар руу "гулсахад” манай олборлогчид үйл ажиллагаагаа зогсоох магадлалтай. Тавантолгойн ордоос нэг тонн нүүрс олборлох зардал 28 ам.доллар гэдэг. 80-аас тээврийн зардлын 54-ийг хасахад 26 ам.доллар үлдэнэ. Энэ нь уурхайн аман дээрх үнэ болно гэсэн үг. Экспортлогчид алдагдал хүлээж нүүрс экспортлох гэж ухнатсанаас зүгээр суухыг илүүд үзэх биз. Энэ бол дэд бүтэцгүй, нүүрсээ тээвэрлэх төмөр зам тавиагүй Монгол Улс үнийн өрсөлдөөнд ялагдаж буйн илрэл.

Дэлхийн зах зээл дэх коксжих нүүрсний үнийн чиг хандлага

БНХАУ коксжих нүүрсний хамгийн том импортлогч гэдгийг бид мэднэ. Тус улс 2012 онд 53.6 сая тонн коксжих нүүрс импортолжээ. Тэгвэл 2013 онд 75 сая тонн коксжих нүүрс импортолж түүхэн дээд амжилт тогтоогоод байна. Хятадын нүүрсний экспорт өнгөрсөн жил 21 сая тонноор ийнхүү өсчээ. Манай улс 2011 онд 22.5 сая тонн нүүрс нийлүүлж, энэ зах зээлийн хамгийн том тоглогч болж байсан удаатай. Хятадын нүүрсний импортын хэмжээ өссөн хэдий ч манайхан 2013 онд өмнө жилүүдийнхээс бага буюу 18.5 сая тонн нүүрс нийлүүлэв. Австрали, АНУ, ОХУ-ын экспортлогчид хямд үнэ санал болгон, Хятадын зах зээлд түрэн орж ирснээр манайх шахагдсан нь энэ. Далайн тээврийн өртөг буурсан нь тэдэнд хямд үнэ санал болгох боломж олгожээ. Мөн экспортлогчдын коксжих нүүрсний олборлолт өссөн нь зах зээлд илүүдэл үүсгэсэн байна. Нийлүүлэлт өсөж, эрэлт буурахаар барааны үнэ хямдардаг эдийн засгийн хуультай. Хятадад орон сууцны үнэ өсөж, улмаар борлуулалт нь багасчээ. Тиймээс барилга угсралтын компаниуд нь шинэ байшин барихаа больж, төмөр хийц худалдан авах шаардлагагүй болсон байна. Ингээд металлургийн салбарынхан үйлдвэрлэлээ хумин, коксжих нүүрс худалдан авах хэмжээгээ танасан гэнэ.

Хятадын зах зээлд эдийн засгийн сонгодог хууль үйлчилж, нүүрсний үнэ ийн хямдарсан хэрэг. Далайд гарцгүйн дээр төмөр замгүй Монголын экспортлогчид Австрали, АНУ-тай хямд үнээр өрсөлдөх ямар ч боломжгүй учраас "амттай” зах зээлээс шахагдан найман сая тонн нүүрсээ борлуулж чадалгүй агуулахдаа өвөлжүүлсэн билээ. Хятадын хамгийн "амттай” зах зээл нь Бээжинг тойрсон, далайн эргийн мужууд болох Хөбэй, Ляонин, Шаньдун юм. Тэнд Хятадын гангийн үйлдвэрийн дийлэнх байрладаг учраас коксжих нүүрсний гол зах зээл болдог. Монголын нүүрс тэнд хүрч байж зах зээлдээ байр сууриа бататгах учиртай. Гэвч үнэ хямдарсан өнөө үед Монголын компаниуд тэнд нүүрсээ хүргэх дэд бүтцийн ямар ч боломжгүй. "Энержи ресурс” компанийн гүйцэтгэх захирал Г.Батцэнгэл нүүрсний салбарт хөрөнгө оруулагчдын "Coal Mongolia” чуулга уулзалтын үеэр "Хятадын далайн эргийн мужуудад баяжуулсан коксжих нүүрс 120 орчим ам.долларын үнэтэй байна. Тэнд нүүрсээ хүргэх тээврийн зардал нь зах зээлийн үнээсээ 10 ам.доллараар давна. Тиймээс Монголын нүүрс том зах зээлд хүрэх ямар ч боломжгүй” гэсэн юм. Одоо хойд Хятад буюу Өвөрмонголын Бугат, Баото хавь нь Монголын нүүрсний зах зээл болж байна. Энэ зах зээл 15 сая тонн нүүрсний багтаамжтай. Үүнээс цааш явах аргагүй учир Монголын компаниуд бэсрэг зах зээлдээ чихэлдсээр байгаа юм.

Нүүрсээ Хятадын гол зах зээлд хүргэе гэвэл тээврийн зардлаа бууруулах учиртай. Тээврийн зардлыг төмөр зам тавьж байж л бууруулна. Тавантолгойгоос Гашуунсухайт хүртэл төмөр зам тавихаар далан барьж байгаа. Энэ төмөр замыг 2016 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн. Төмөр замтай болсноор нүүрсний тээврийн өртөг бараг хоёр дахин хямдрах боломжтой гэдэг. Өөрөөр хэлбэл, Өвөрмонголын Бугат хүртэл тонн нүүрсийг 54 биш, 30 ам.доллараар тээвэрлэх боломж бүрдэнэ гэсэн үг. Хэрэв төмөр замтай байсан бол монголчууд өнөөдөр тонн нүүрсээ уурхайн амнаасаа 50 ам.доллараар борлуулах байж гэсэн логик ургаж байна. Мөн Хятадын зах зээлд үнээр өрсөлдөх боломж ч харагдаж байгаа юм. Харамсалтай нь бидэнд өрсөлдөх зам алга. Тэгээд л үнийн хямралд ээрэгдэж сууна. "Эрдэнэс Тавантолгой”, "Энержи ресурс”, "Тавантолгой” компани Хятадын "Шинхуа” групптэй хамтран, Гашуунсухайтын боомтоор хил сэтэлсэн 27 км урт төмөр зам тавихыг Засгийн газар зөвшөөрсөн.

Төмөр зам тавих хөрөнгийг "Шинхуа” гаргаж, манайхан нүүрсээр төлбөрийг барагдуулахаар тохиролцжээ. Боомтын төмөр зам нь нүүрсний тээврийн зардлыг 6-7 ам.доллараар бууруулах гэнэ. Энэ замыг ирэх жилээс нүүрс тээвэрлэлтэд ашиглана гэсэн. Түүнчлэн Засгийн газар "Эдийн засгийг эрчимжүүлэх 100 хоног” аяны төсөлдөө "Тавантолгойн ордын олборлолт, борлуулалтын үйл ажиллагаанд стратегийн хөрөнгө оруулагч гадаадын компаниудын оролцоог хангах, нүүрсний нийлүүлэлтийн урт хугацааны гэрээ байгуулах замаар эрчимжүүлж, борлуулалтын орлогын тодорхой хэсгээр нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, уурхайн дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд зарцуулах санхүүжилт, даатгалын механизм бүрдүүлнэ” гэсэн зорилт тусгаад байна.

Нүүрсний экспортоо нэмэгдүүлэхийн тулд төмөр замаа барихаас гадна шинэ зах зээл нээх, коксжих нүүрсээ баяжуулж, нэг стандартаар нийлүүлэх шаардлагатай гэж тус салбарынхан үздэг. Гэвч одоо нүүрсний үнийн хямралыг хэрхэн давах нь нэн тэргүүний асуудал болоод байна. Нүүрсний үнэ ирэх зургадугаар сар хүртэл өсөх янзгүй байгааг шинжээчид хэлэв. Тээврийн өртгөө бууруулж чадаагүй суутал нүүрсний үнэ үргэлжлэн унавал экспорт нь бүрэн зогсож мэднэ гэдгийг дахин сануулахад илүүдэхгүй болов уу.

 Т.ЭНХБАТ

Эх сурвалж: Өнөөдөр