Төвбанкныханд баяр хүргэе. Гадаад валютын албан нөөц гэрлийн хурдаар уруудан тартагтаа тултал хоосорч буй тухай хэвлэлээр хэдэнтээ анхааруулсны эцэст улсын сан хөмрөгийг арвижуулах алхам хийгдэж эхэлсэн нь анзаарагдахуйц боллоо. Энэ онд гадаад валютын нөөцийг багаар бодоход 400-450 сая ам.доллараар зузаатгана хэмээн мөнг өний нөөцийн эзэд бардам өгүүлж байна. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт гавьтай сайжраагүй, "Оюутолгой” гацаанаас гарааг үй, "Эрдэнэс Тавантолгой” өрөө төлж дуусаагүй байхад улсын эрдэнэсийн санг яаж арвижуулах тухай яриад байна вэ?

Эх орны яндашгүй баялгийн нэгээхэн хэсэгалтыг Монголдоо үлдээх зорилгоор модон морин жилийн босгон дээр Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаар хүссэн валютад хөрвөх чадвартай алтаар улсын сан хөмрөг арвижиж эхэлснийг энд тодотгоё. Ашигт малтмалын тухай хуулийг өөрчлөхөд алт олборлогчид магнайгаа хагартал баярлаж байв. Арга ч үгүй, Монгол төрийн сүүлийн арваад жилийн бодлого нь алтны олборлолт дампуурах, Монголын баялгийг нууцаар хил давуулах нөхцөл бүрдүүлж байсан гэдэгт эдийн засагчид санал нэгддэг. Шижир хэмээн бидний шагширдаг шар металлын олборлолт үлэмж өсөж, Төвбанкинд төвлөрүүлэх хэмжээ нь ч амжилтын цэгтээ хүрээд байсан тэр цаг үед Гэнэтийн ашгийн албан татварын тухай хууль нэртэйгээ л адил гэнэт батлагдан хөгжиж байсан олборлох салбарыг хүлж орхисон юм. Түүнээс өмнө Монголбанкинд тушаах алтны хэмжээ 2005 онд 15.2 тоннд хүрч алмайруулж байсан бол 2010 он гэхэд Төвбанкинд тушаах алтны хэмжээ түгшүүр зарлах хэмжээнд хүртэл доошлон, хоёрхон тонн дээр дэнжигнэж, 68 хувийн татварыг цуцалснаас хойш аажмаар дээшилснээр өнгөрсөн онд зургаан тоннд хүрээд байна. Харин нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу Монголбанк болоод түүнээс эрх олгосон банкинд алт тушаасан аж ахуйн нэгж, хуулийн этгээдийн ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ 2.5, өсөн нэмэгдэх роялтийн хэмжээ 0 хувь болж буй. Харин тэдгээрт тушаагаагүй бол хуучин хэвээрээ буюу 10 хувийн татвар төлөх юм. Хууль батлаад даруй гурван сар гаруйн хугацаа өнгөрлөө.

Энэ хугацаанд Монголбанкинд тушаах алтны хэмжээ данхайсан харагдана. 2040 килограмм. Үүнтэй тэнцэх хэмжээний алтыг Монголбанк өнгөрсөн жил таван сарын хугацаанд цуглуулж байв. Харин өнөө жил ердөө гуравхан сарын дотор ийм хэмжээний алт цуглуулжээ. Алт олборлогчдын үйл ажиллагаа ч идэвхжиж, өнгөрсөн сарын 29-ний байдлаар 75 компани алт олборлож байна. Эх нутгийн буйдад, энд ч, тэнд ч алт олборлож, эрх баригчид энэ салбараас 391.3 тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрүүлж, Монголбанк алтны нөөцөө зузаатгана гэхчлэн хаашаа л харна шар металлын тухай яригдаж, шижир өнгөөр туяаран гялалзах авай. Дээр нь дэлхийн зах зээл дэх алтны үнэ ханш дажгүй үзүүлэлттэй харагдана. График дээр алтны үнийн муруй амжилтын цэг дээрээ очоод байна. Унци нь 1300 ам.долларт дөхөв. Өнгөрсөн жил 24 хувиар ханш суларч байсан ч энэ онд 1300 орчим ам.долларт хэлбэлзэнэ хэмээн шинжээчид үзэж байна. Алтны татварыг бууруулснаар Монгол Улс муугүй ашиг олох бололтой. Монголбанкны Мөнгөн тэмдэгт, үнэт зүйлсийн газрын захирал П.Сүхбаатарын ярианаас эш татъя. "Алтны нөөцөө нэмэгдүүлнэ гэдэг нь тэр хэмжээгээр гадаад валютын нөөцөө өсгөж байгаа хэрэг. Хэрэв гадаад валют хомсодвол алтаа тухайн үеийнх нь зах зээлийн ханшаар худалдаалж, валютын нөөцөө бүрдүүлнэ.

Алт бол хэчнээн хадгалж, дарлаа ч үнэ цэнээ алддаггүй байгалийн баялаг. Монголын эрдэнэсийн сангийн нөөц, тэр дундаа алтны нөөц ихтэй байна гэдэг бол төгрөгийн ханш унахгүйн баталгаа. Төгрөгийн ханш чангарна гэдэг бол тэр чинээгээрээ долларын ханшийн өсөлтийг хязгаарлана гэсэн үг”. Хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаас өмнө алтны экспортын татвараас улсын төсөвт 30-50 тэрбум төгрөг төвлөрүүлдэг байсан. "Хэдийгээр татварын хэмжээ буурсан ч төсвийн бодлогоороо бус, мөнгөний бодлогоороо Монгол Улсын эдийн засагт 100 тэрбум төгрөгийн хожилтой” хэмээн мөнгөний нөөцийн эзэд сайрхаж буй сурагтай. Экспортынхоо дийлэнх хэсгийг алт, зэсийн орлогоос бүрдүүлдэг монголчууд өнөөдөр "Найман шарга”- ынхаас дутуугүй Лондоны металлын биржийн ханшид чих тавьдаг болов. Харин Монголбанк унци алтыг дэлхийн зах зээл дэх ханшаас ердөө хоёроос гуравхан доллар доогуур үнэлдэг юм. "Bloomberg”- ийн шинэхэн мэдээнд унци (31.1 грамм) алт 1297.75 ам.доллартай тэнцэж буйг тодотгожээ. Харин Монголбанкны цахим хуудсанд нэг грамм алтыг 74801.54 төгрөг буюу 1295.14 ам.доллараар өөр үнэлж буй нь дурайна. УИХ-аас алтны салбарын талаар Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаас хойш энэ салбарын үйл ажиллагаа эрс сэргэснийг Уул уурхайн дэд сайд О.Эрдэнэбулган тодотгосныг энд дахин сануулъя. Уулын ажлын төлөвл өгөөгөөр энэ онд Монгол Улсад нэг сая унци (31 тонн) алт олборлох гэнэ. Үүнээс энэ жил 10 тонныг нь Төвбанкинд төвлөрүүлэхээр Монголбанкны ерөнхийлөгч Н.Золжаргал хичээж байгаа аж. Эдийн засагчид ч сайшааж байна, уурхайчид ч олзуурхаж байна.

Өнгөрсөн жил барилгынхныг дэмжсэн шигээ өнөө жил алтныхныг өөд нь татахаар эрх баригчид чармайх болжээ. Цаашид алтны олборлолтыг нэмэгдүүлэхийн тулд Эдийн засгийн хөгжлийн болон Уул уурхайн яам, Монголбанк хамтран "Алтны салбарын санхүүжилтийн тогтолцоог оновчтой болгох арга хэмжээ”-г томъёолоод байна. Уулын ажлын төлөвлөгөөгөө батлуулсан, төсөл хэрэгжүүлэх хангалттай нөөц бүхий ордтой алт олборлогчдод санхүүжилт олгох зорилготой гэнэ. Энэ онд эргэлтийн хөрөнгийн санхүүжилтэд 200 тэрбум төгрөг олгох боломжтой хэмээн тооцож буй бол дараагийн ээлжинд алт тушаах, зээлийг эргүүлэн төлөх нэгдүгээр үе шатны үүргээ бүрэн биелүүлсэн болон бусад шаардлагыг хангасан байгууллагуудад дунд, урт хугацааны эргэлтийн болон эргэлтийн бус хөрөнгийн санхүүжилт олгож, алтны салбарын эргэлтийг сайжруулахаар зэхжээ. Алтаар бялуурах он жилүүд айсуй.   

Б.ЦЭЦЭГСҮРЭН / Өнөөдөр/