М.ЦЭЦЭГ

Спикер З.Энхболдын тодотгосноор Монголын алт Монголдоо үлддэг болох гэнэ.

Монголын төр газрын хөрсөн доорх баялгаа хянаж чадахгүй хилээр алдсаар байгааг сая л анзаарав бололтой. Тэгээд арга ядахдаа алтны компаниудад бууж өгч, татварыг нь бууруулсан шийдвэрийг парламент гаргалаа.

Монголын алтыг Монголбанкинд тушаахгүй улсын хилээр нууцаар гаргачихаад байгаа учир ийм арга хэмжээ авъя гэж Засгийн газар үзэж хууль санаачилсан юм. Ингэснээр алтаа ч авдаг болж, 1700 гараад буй ам.долларын ханшийг ч тогтворжуулах гэнэ.

Алт олборлогч аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд татварын дарамт нэмэгдэж Монголбанк болон арилжааны бусад банкинд тушааж буй алтны хэмжээ эрс буурч, улсын валютын нөөцийн бүрдүүлэлтэд сөрөг нөлөө үзүүлжээ. Зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татварын тухай хууль батлагдахаас өмнөх дөрвөн жилд 77 тонн алт олборлосон бол хууль хэрэгжсэн дөрвөн жилд 48 тонн болж алтны олборлолт 38 хувиар буурсан аж. 2005 онд Монголбанкинд  хоёр тонн алт тушааж байсан бол 2013 онд долоон тонн алт тушаасан байна. Ер нь татварын орчин, аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагааг дэмжсэн хууль хэрэгжиж байгаа үед жилд 25 тонн орчим алт тушаагддаг аж. Судлаачид Монгол Улсад жилд 16-40 тонн алт тушаагдах боломжтой гэж тооцоолсон байна.

УИХ-аас өнгөрсөн баасан гаригт баталсан Ашигт малтмалын тухай хуульд зааснаар Монголбанк болоод түүнээс эрх олгосон банкинд алт тушаасан аж ахуйн нэгж, хуулийн этгээдийн ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ 2.5 хувь, өсөн нэмэгдэх роялтийн хэмжээ тэг хувь болж байна. Монголбанк, эрх бүхий арилжааны банкинд тушаагаагүй бол хуучин хэвээрээ буюу 10 хувийн татвар төлөх юм. Хэрэв бичил уурхайгаас олборлосон алтаа Монголбанкинд тушаагаагүй бол алтыг улсын орлого болгож, 10-20 сая төгрөгөөр торгохоор заажээ.

ТӨСВИЙН ОРЛОГО 40-50 САЯ АМ.ДОЛЛАРААР БУУРНА

Хууль батлагдсанаар алт олборлогчдод банкинд алт тушаах сонирхол бий болж, алт тушаагчдын тоо өсөж, хууль бусаар алт худалдах, хил давуулах зэрэг эдийн засгийн сөрөг үзэгдэл бодитойгоор буурна, төгрөгийн ханш тогтвортой байна гэж Засгийн газар тооцсон байна. Алтны нөөц эрс нэмэгдэх, улсын төсөвт алтны борлуулалтаас татвар хэлбэрээр орох орлого жилд 40-50 сая ам.доллараар буурах юм. Гэсэн ч манай улсын валютын сангийн нөөц 1.7-2 тэрбум ам.доллараар нэмэгдэж таван жилд 8.5-10 тэрбум ам.доллар болох тооцоог хийжээ. Мөн арилжааны банкны зээлийн хүүг бууруулж, ажлын байр нэмэгдэж, ард иргэдийн амьдралын чанар дээшилнэ гэж хууль санаачлагч үзсэн байна.

Газар сэндийчиж, ухсан алтаа хулгайгаар хил гаргадаг компаниудад төр ийнхүү өрөвч хандан татварыг нь бууруулав. 2.5 хувь бол алтны компаниудын баян эздэд юу ч биш. Харин ард түмэн нийгмийн даатгал, эрүүл мэндийн даатгал, хувь хүний орлогын албан татварыг сар бүр төлсөөр байна. Алтны татвар 2.5 хувь болж буурсан бол хүн бүр орлогоосоо 10 хувийг заавал төлдөг хуультай. Дээр нь иргэд өдөр бүр НӨАТ төлсөөр буй.

Төсвийн орлого дээр дурдсанчлан 40-50 сая ам.доллараар буурсан ч валютын нөөц нэмэгдэж, төгрөг чангарч, зээлийн хүү буурч, өргөн хэрэглээний барааны үнэ буурч, амьдралын чанар сайжирвал сайн хэрэг. Энэ төсөөлөл хэр бодитой бол. Нэгэнт нэмэгдсэн үнэ буурдаггүй гэх зах зээлийн жам бий. Ялангуяа Монголд өссөн үнэ хэзээ ч буурдаггүй зовлон байдгийг  Засгийн газар эрх биш тооцоолсон байлгүй. Хэзээ валютын ханш, барааны үнэ буурч, амьдралын чанар сайжрахыг харж л байя. Уг нь хууль батлагдсан өдрөөсөө хэрэгжиж эхэлсэн юм.

 ОЮУТОЛГОЙД ХАМААТАЙ ЮУ?

Ашигт малтмалын хуулийг өөрчилсөн нь алт олборлодог зарим компаниудын лобби гэж УИХ-ын нэг бус гишүүн онцолсон. Үүнд Оюутолгой ч явж байж магадгүй гэж хардсаар байна. Зарим нь жижиг компаниудын лобби ч гэж хэлж буй. Энэ хуулийг эхнээс нь эсэргүүцсэн УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ Оюутолгойд хамаатай болж буйг онцолсон юм. Тэрээр "Уг хуулийг "Оюутолгой” компанитай огт ха­маа­ралгүй гэж эрх баригчид тайлбарлаж байгаа ч Хөрөнгө оруулалтын гэрээний дагуу Монгол Улсад татварын ямар таатай эрх зүйн орчин бий болно, түүнд хамрагдах заалттай. Тийм болохоор Оюутолгойд гурван тэрбум ам.долларын татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх хууль батлагдлаа. Өмнө нь Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний талаар ярьж байсан бүх хүнийг ард түмэн УИХ-ын гишүүнээр сонгосон. Гэтэл байр суурь нь өөрчлөгдөж байгаад гайхах юм” гэсэн байв.

Харин Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Б.Гарамгайбаатар, хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх Ажлын хэсгийн ахлагчаар ажилласан УИХ-ын гишүүн Д.Ганбат нар "УИХ Монголын эдийн засагт чухал нөлөөтэй хуулийг баталлаа” хэмээн мэдэгдсэн. Тэд энэ хуулийг дагаад монгол хүн бүрийн амьдрал ахуй сайжирна гэдэгт итгэлтэй байв. Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Б.Гарамгайбаатар  "Оюутолгойтой ямар ч холбоогүй хууль. "Оюутолгой” компани бол өмнөх хуулийн гэрээний заалтын дагуу Монгол Улсад татвараа төлөөд явна. "Оюутолгой”-гоос бусад энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах аж ахуйн нэгжүүдэд хамаарна” гэлээ. УИХ-ын гишүүн Д.Ганбатын тайлбарласнаар "Оюутолгой” зэрэг ганц нэг компанид зориулж хууль гаргасан зүйл байхгүй гэнэ.

Бодит байдал ийм ч энэ хуулийн хэрэгжилт хэр үр дүнд хүрэх вэ гэдэг монголчуудад бүгдэд нь хамаатай. Яагаад гэвэл манай улс хулгайд алдаад буй алтаа авдаг болсноор эдийн засгийн нөхцөл байдал эрс сайжирна гэж тооцоолсон учраас тэр. Харин хуулийн хамрах хүрээ бодит байдалд ямар байгааг байгаль орчны төлөө тэмцдэг Төрийн бус байгууллагуудын сүүлийн үед гаргаж буй үйлдлээс харж болно. Газрын хэвлийн баялгийг хамгаалан тэмцэж буй зарим хүн олон жилийн ял авсан. Гэтэл уул уурхайн зарим компани аль хэдийнэ алтаа ухаад хил гаргахаар зэхсэн гэх мэдээ бий.

ЗУУНЫ МЭДЭЭ