Ашигт малтмалын баяжуулагчдын холбооны Хүндэт ерөнхийлөгч, доктор М.Дамдинсүрэнтэй Оюутолгойн далд уурхайн ТЭЗҮ-ийн талаар ярилцлаа.

-Оюутолгойн далд уурхайн ТЭЗҮ-ийг удахгүй батална. Сүүлийн шатандаа орсон гэдэг мессежийг нийгэмд их олон удаа илгээж байсан. Энэ нь хэр үндэслэлтэй зүйл вэ?
-Оюутолгойн ордын ил болон далд уурхайн ТЭЗҮ гэж тус тусдаа байх үндэслэлгүй л дээ. Яагаад гэвэл, дэлхийд уул уурхайн үйлдвэрийг барьж байгуулан бүтээгдэхүүн гаргадаг зарчмын нэг л том схем бий. Түүнийг англиар Mine evaluation flowsheet гэдэг. Үүнийг монголчилбол Уул уурхайн үйлдвэр барих үнэлгээний схем гэсэн утгатай юм.

Энэ үнэлгээний схемтэй холбогдсон иж бүрэн баримт материалыг Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулахаас өмнө хийх ёстой байсан. Гэтэл энэ үндсэн тулгуур материал бэлэн болоогүй байхад Хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2009 оны 10 дугаар сарын 6-ны өдөр өндөр түвшинд байгуулчихсан юм билээ.

Үүний дараа Оюутолгой ордыг ашиглах ТЭЗҮ-ийг Эрдэс баялгийн зөвлөлөөр 2010 оны гуравдугаар сарын сүүлчээр хэлэлцэж, "Засвартайгаар хүлээж авлаа” гэсэн байдаг. Хэрэв ТЭЗҮ засвартай байсан бол буцааж, засварыг арилгасны дараа эцэслэн хүлээн авах нийтлэг зарчимтай билээ. Үүний дараа Хөрөнгө оруулалтын гэрээ хийгдсэн бол гэрээ алдаа мадаггүй зөв болох байсан.

-Энэ засвартай ТЭЗҮ дотор далд уурхайн талаар тусгагдаагүй юм уу?
-Далд уурхайг барихад нийт нэг тэрбум 512 сая ам.долларыг тусгачихсан байгаа. Үүнээс гадна валютын ханшийн өөрчлөлт, магадлалгүй ажлын зардал гээд нөөц хөрөнгө 907 сая ам.долларыг бас тусгасан байдаг. Тэгсэн мөртлөө өнөөдөр далд уурхайн ТЭЗҮ-ийг батална гэж яриад эхэлсэн. Тухайн ордыг ашиглахад ямар технологи хэрэглэн ямар аргаар хүдрийг олборлох вэ. Яаж боловсруулах вэ, үйлдвэрийн хүчин чадал ямар байх ёстой вэ, хэдий хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардлагатай вэ, эцэст нь ямар үр ашигтай ажиллах юм бэ гэдгийг л дээр дурдсан иж бүрэн баримт материалд тусгадаг шүү дээ.

Энэ баримт материалыг Хөрөнгө оруулагчид өөрсдөө хэд хэдэн удаа боловсруулсан байдаг. Одоо энэ нөхөд өөрсдийн хийсэн Монголын Засгийн газартай тохиролцсон баримт материал болон тооцоогоо тодотгох тухай хачин ойлгомжгүй асуудал яриад байна. Харин ч Хөрөнгө оруулагчид ТЭЗҮ-д тогтсон норм хэмжээнээс хэт өндөр хөрөнгө тусгасан нь судалгаагаар нотлогддог. Иймд Монголын Засгийн газар далд уурхайг барихад нэмэлт хөрөнгө гаргах бус харин ч хөрөнгө оруулалтыг бууруулан танаж, зөв түвшинд залруулан тогтоох асуудлыг РИО-ТИНТО компанитай ярилцах нь монголчууд бидний язгуур эрх ашигт нийцнэ.

-Тэгвэл энэ ТЭЗҮ-ийг хэн хийсэн юм бэ?
-"Айвенхоу майнз”, "Рио Тинто” хоёр л энэ ТЭЗҮ-ийг бүр гурван үе шаттайгаар зохиосон шүү дээ. Өмнөд Оюугийн ордыг ил аргаар ашиглах тооцоог 2006 онд хийсэн. Дараа 2007 онд мөн "Айвенхоу майнз”, "Рио Тинто” хоёр төсөл боловсруулдаг Канад болон Австралиас хоёр өөр компани авчирч ТЭЗҮ-ээ боловсруулуулсан байхгүй юу. Ингээд Монгол Улсын Засгийн газрын ажлын хэсэгтэй түүнийгээ хэлэлцээд Хөрөнгө оруулалтын гэрээний гол зүйлүүдээ тохирсон байдаг юм. Тэрхүү тохиролцоондоо жилд 54 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай ил, далд уурхай, баяжуулах фабрик, газрын дээрх байгууламж, цахилгаан станц, хаягдлын аж ахуйг иж бүрнээр нь барихад хоёр тэрбум 724 сая ам.доллар шаардагдана гээд Монгол Улсын Засгийн газрын ажлын хэсэгтэй урьдчилсан байдлаар тохиролцоод гэрээнийхээ төслийг үзэглэсэн байдаг юм.

Тэрхүү үзэглэсэн гэрээг 2007 оны долдугаар сарын 9-нд Засгийн газар УИХ-д танилцуулахаар өргөн барьсан. Үүнийг УИХ ямар нэгэн шалтгаанаар авч хэлэлцээгүй. Ингээд байж байтал 2008 оны сонгуулийн дараа МАН, АН-ын хамтарсан Засгийн газар гарч ирээд өмнөх тохиролцооноосоо буцаад шинэ ажлын хэсэг байгуулсан.

Д.Зоригт сайд, УИХ-ын гишүүн С.Баярцогт, Л.Гансүх сайдын бүрэлдэхүүнтэй ажлыг хэсгийг шинээр байгуулаад "Рио Тинто, "Айвенхоуй майнз”-тай Хөрөнгө оруулалтын гэрээг Засгийн газрын нэрийн өмнөөс хоёр дахь удаагаа хэлэлцсэн байдаг юм. Тэрхүү хэлэлцээгээр өмнө нь 2007 онд тохирсон нөхцлөө дордуулаад Хөрөнгө оруулалтыг нь таван тэрбум 124 сая ам.доллар болгож нэмсэн.

-Энэ нь хөрөнгө оруулагчид ашигтайгаар эргэсэн гэж үү?
-Хамгийн гол нь хүчин чадал хэвэндээ мөртлөө хөрөнгө оруулалт хоёр тэрбум 724 сая ам.доллар байсныг таван тэрбум 124 сая ам.доллар болгож нэмэгдүүлчихсэн. Ингээд 2009 оны аравдугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Засгийн газар Хөрөнгө оруулалтын гэрээг хөрөнгө оруулагчтай байгуулсан юм. Энэ үед ТЭЗҮ бэлэн болоогүй байсан. Тэгээд хойноос нь 2010 оны гуравдугаар сарын 25-нд ТЭЗҮ-ийг Эрдэс баялгийн зөвлөлөөр хэлэлцээд засвартайгаар хүлээж авсан байдаг.

-ТЭЗҮ-ийг боловсруулахдаа дандаа мэргэжлийн төслийн байгууллага ажилуулсан юм байна?
-Жилд 40 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай ил далд уурхайн иж бүрэн комплекс барихад гурван тэрбум нэг зуун мянган ам.доллар хэрэгтэй гэсэн тооцоог манай үндэсний мэргэжлийн эрдэмтэд гаргасан. Гэтэл "Рио Тинто”, "Айвенхоу майнз” гадаадын мэргэжлийн байгууллагаар энэ тооцоог хийлгэхэд тэд таван тэрум 124 сая ам.доллар болно гэж тооцоолсон байгаа юм. Гэтэл одоо хөрөнгө дутагдлаа гээд дээр нь дахиад дөрвөн тэрбум ам.доллар нэмэхээр яриад эхэлсэн. Тиймээс үүний цаана ерөөсөө л Монголыг өрөнд унагах наймаа хийгдэж байна.

Г.Ганчимэг