Дорнод аймгийн нутаг, Тамсагийн сав газраас "хар алт” олдож, анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат цагаан дээлийнхээ энгэрийг мялааж зогссоноос хойш 20 гаруй жил өнгөрчээ. "Хар алт” тойрсон шүүмжлэл, маргаан багагүй гардаг ч цагаан түүх нь давамгайлжээ. Газрын тос олборлож эхэлснээр нутгийн залуус ажилтай болсон. Энэ салбараас улсад төвлөрүүлэх мөнгөний хэмжээ жил ирэх бүр нэмэгдэж буй учраас эдийн засгаа өөд татах нэг багана болох хэтийн төлөв бий. Улсын хэмжээнд 1993-2013 онд нийт 2.6 сая тонн газрын тос олборлож, 2.48 сая тонныг нь БНХАУ-д экспортолсон байна. Энэ оны хувьд улсын хэмжээнд 782.6 мянган тонн газрын тос экспортлох төлөвл өгөө бий. Хагас жилийн байдлаар 374.3 мянган тонн тос олборлож, 361.4 мянган тонныг нь экспортлоод байгаа аж.

Монгол орны хэмжээнд 332.6 сая тонн газрын тосны баталгаат нөөц тогтоосны 90 хувь нь Тамсагийн сав газарт бий. Одоо тус аймгийн нутагт газрын тосны хайгуул, ашиглалтын найман талбай байгаагаас тавд нь дөрвөн компани бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг. Эдгээрийн нэг нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай "Петро Чайна Дачин Тамсаг” компани. Тэд манай орны газрын тосны нөөцийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж буй Тосон-Уулын орд буюу 19 дүгээр талбай, Тамсагийн орд буюу 21 дүгээр талбайд ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж байгаа юм. Тэнд ажил хэрхэн өрнөж байгаатай сэтгүүлчид энэ сарын 12-16-нд газар дээр нь танилцсаныг өмнө нь өгүүлсэн. Уг компани 405 монгол, 87 хятад үндсэн ажилчинтай.

Нөхөн сэргээсэн талбай

Ижилхэн ажил хийдэг атал монгол, хятад ажилчдын цалин ялгаатай гэсэн шүүмжлэл их гардаг. Хятад ажилчид мэргэжлийн ур чадвар илүү, манайд тэдний хэмжээнд дүйх боловсон хүчин цөөн байгаа нь үүний шалтгаан болдгийг холбогдох албаныхан тайлбарласан. Тиймээс Дорнод аймгийн Политехникийн коллежид газрын тосны салбарын дунд мэргэжлийн ажилчид бэлтгэж эхэлсэн байна. Улсын хэмжээнд тус салбарт дунд мэргэжлийн ажил чин бэлтгэдэг ганц сургууль байдаг нь энэ. Тэд газрын тосны салбарт олборлолтын, төвлөрсөн байгууламжийн, газрын гүний даралт тогтворжуулах байгууламжийн оператор бэлтгэж өгдөг юм байна. Сэтгүүлчид уг коллежийн үйл ажиллагаатай танилцав. 1923 онд тус коллеж Мал эмнэлгийн сургууль болж байгуулагдсан түүхтэй юм билээ. 50 гаруй багш, 800 гаруй оюутантай Политехникийн коллеж зүүн бүсийн хөдөө аж ахуй, уул уурхай, төмөр зам, газрын тосны салбарт мэргэжилтэн бэлтгэдэг. Компаниуд шаардлагатай чиглэлээр боловсон хүчин захиалдаг учраас төгсөгчдийн 90 орчим хувь нь ажлын байртай болдог гэнэ. Мөн ур чадвартай мэргэжилтэн бэлтгэж авахын тулд сургалтын техник, тоног төхөөрөмжөөр хангаж, санхүүгээр дэмждэг аж. 90 жилийн ойгоо хийх гэж байгаа тус коллеж 6.4 га газартай. Үүн дээрээ "Эко кампус” төсөл хэрэгжүүлэхээр төлөвлөснөө танилцуулав. Барилга, байгууламж нь бэлэн, одоо эдгээрийг холбох зам, гэрэлтүүлэг, камержуулах зэрэг жижиг ажлыг шийдчихвэл олон улсын стандартад нийцсэн цогцолбор бий болох юм байна. Уг ажилд хоёр тэрбум төгрөг төсөвлөж, 2014, 2015 оны улсын төсвөөс хоёр хуваан гаргах юм байна. Сэргээгдэх эрчим хүчээр гэрэлтүүлгээ шийднэ. Харин ногоон байгууламж хийх төсөв үүнд багтаагүй. Өөр эх үүсвэрээр шийдэж, 2015 он гэхэд төслөө дуусгана гэдгээ сургуулийн удирдлагууд ярьж байлаа.

Г.ӨЛЗИЙБҮРЭН: НЕФТЬ БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛДВЭР БАРЬСНААР ЭДИЙН ЗАСГИЙН ҮР АШИГ ГАРАХ УУ ГЭДГИЙГ САЙН ТООЦОХ ЁСТОЙ

Эх орондоо газрын тос олборлож эхэлсэн учраас түүнийгээ түүхийгээр экспортлохоос илүү боловсруулахад анхаарах нь зүй. Тийм ч учраас Засгийн газар Дархан-Уул аймагт энэ үйлдвэрийг барихаар шийдсэн. Гэвч сар гаруйн өмнө Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хуралдаад "Зөвхөн өөрийн орноос олборлох тосонд суурилсан үйлдвэр байгуулъя” гэсэн зөвлөмж гаргаснаар энэ төсөл зогссон байна. Дархан-Уулд барих боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эд нь импортын тос байсан аж. Тэгэхээр шинэ үйлдвэр газрын тосны нийт нөөцийн 90 хувийг эзэлдэг 19, 21 дүгээр талбайг түшиглэнэ гэсэн үг. Энэ талаар Газрын тосны газрын дарга Г.Өлзийбүрэнгээс лавлахад "УУЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргаар ахлуулсан боловсруулах үйлдвэр барихтай холбоотой Ажлын хэсэг ажиллаж байгаа. Шинэ үйлдвэрийг Сайншанд болон Чойрт барихаар ярьж байна. Гэхдээ Тамсагийн сав газраас тийш нь газрын тосоо яаж хүргэх вэ гэдэг асуудал бий. Олон улсад газрын тосоо манайх шиг машинаар зөөдөггүй. Тэд тусгай хоолой ашигладаг. Бид одоо газрын тос тээвэрлэхэд нэг тонн тутамд 60 доллар зарцуулж байна. Хоолойгоор тээвэрлэх нь зөв хэдий ч үүнийг барихад 300-400 сая доллар шаардлагатай болно. Хаанаас энэ мөнгийг гаргах вэ. Одоогийн байдлаар нефть боловсруулах үйлдвэр барих зөвш өөрлийг 10 компани авчихсан байгаа. Гэвч эдийн засгийн үр ашиг бага учраас тэд ажиллахгүй байна. Ярих амар, хийх хэцүү. Мэдээж боловсруулах үйлдвэр хэрэгтэй. Гэвч үүнийг бариад эдийн засгийн үр ашиг гарах уу гэдгийг сайн тооцох нь чухал. Энэ бол ҮАБЗ шийдэх асуудал” гэлээ.

ХИМИЙН БОДИСТОЙ ХАЯГДАЛ ШИНГЭНИЙГ ЯАДАГ ВЭ

Газрын тосны салбарынхан болон иргэдийн хооронд зөрчил үүсдэг гол сэдэв нь энэ. Хайгуул хийгээд, тос байх магадлал илэрсэн бол компаниуд өрмөө тавьдаг. Нүх ухаж, ундуй сундуй болгосон юм тэнд алга. Газрын гүн рүү хоолой шургуулаад шахуурга буюу "Донки”- гоор чулуунд нэвчсэн тосыг сорж авдаг. Сорж авсан тосноос хий, усыг нь ялгана. Харин хаягдал шингэнийг тусгайлан бэлтгэсэн нүхэнд хийдэг юм билээ. 20 метр урт, 15 метр өргөн, дөрвөн метрийн гүн эл нүхийг шингэн үл нэвчих тусгай плёнкоор бүрдэг юм байна. Энэ ажлыг тусгай компаниар гүйцэтгүүлдэг гэсэн. Хаягдал шингэний дийлэнх хувь нь шавар байдаг аж. Ингээд нүхэнд хийсэн хаягдал шингэнээс дээр нь хөвөх тосыг хамж авдаг. Үлдсэн шингэнд тодорхой хэмжээний химийн бодис орсон байгаа учраас хорг үйж үүлж, саармагжуулна. Ингээд шингэнийг хатаах ажил үлддэг байна. Энэ бол техникийн нөхөн сэргээх шат. Шингэн үл нэвчүүлдэг плёнк 20 орчим жилийн дараа байгальд задарч, уусдаг аж.

Тос олборлосон талбайг жил өнжүүлж байж биологийн нөхөн сэргээлтээ хийнэ. Технологийн горим нь ийм байдаг гэнэ. Үүнийг иргэд ойлгохгүй, өнжүүлж буй талбайн зургийг аваад "Манай нутгийг сэндийчиж гүйцлээ” хэмээн ярьж, мэдээлэл цацдаг тухай салбарынхан зовлон тоочиж байна лээ. Бид биологийн нөхөн сэргээлт хийсэн талбайтай мөн танилцсан. Жил өнжүүлсэн талбайд эхний ээлжинд нэг наст ургамлын, дараа нь нутгийн өвс, ургамлын үрийг цацдаг. Үрээ Халх гол сумын агропаркаас авдгаа Газрын тосны газрын Нөхөн сэргээлт хариуцсан ахлах мэргэжилтэн Л.Эрдэнэсайхан ярив. Нөхөн сэргээсэн талбай бусад хэсгээс огт ялгарахгүй юм билээ. Тэнд оготно, зурамны үүр ч их байсан. "Хэрэв хүмүүсийн ярьдаг шиг хортой юм бол энд амьтан үүрлэхгүй байсан шүү дээ” хэмээн мэргэжлийнхэн тайлбарлалаа. Мөн компаниуд нөхөн сэргээлтийн ажилд зарцуулах хөрөнгийн хэмжээгээ нэмж байгааг дуулгасан. Нөхөн сэргээлт бүрэн хийж дууссан талбайг Засгийн газарт хүлээлгэн өгдөг аж. Наран ургах зүгт ажилласан томилолт үүгээр дуусаж, бид гэрийн зүг хүлгийн жолоо заллаа.

С.Туул

"Өнөөдөр сонин”