Төрийн өмчит "Эрдэнэс Тавантолгой” компани олон улсын зах зээл дээр хувьцаагаа гаргаснаар монголчуудын хувьцаа үнэ цэнтэй болно гэх хүлээлт бий. Анх 2010 онд энэ компани байгуулагдахдаа иргэн бүрт "хиймэл” 536 ширхэг хувьцаа эзэмшүүлж байв. Харин сүүлд 2012 он гарахын өмнө иргэн бүрт эзэмшүүлэх хувьцаа 1072 ширхэг болж, нэг бүрийнх нь үнэ Засгийн газрын тогтоосноор 936 төгрөгтэй тэнцсэн юм. Гэхдээ энэ компани олон улсын болон дотоодын зах зээл дээр IPO хийсний дараа иргэдийн хувьцаа жинхэнэ утгаараа үнэд орно. Тэр цаг, мөчийг монголчууд хүлээсээр буй билээ.

"Эрдэнэс ТТ” компанийн толгой комани болох "Эрдэнэс МГЛ” ТӨХК-ийн гүйцэтгэх захирал О.Сайнбуян "Хэрвээ компани энэ янзаараа үйл ажиллагаагаа явуулсаар байвал 2015 онд IPO хийх боломж байхүй” хэмээн "Coal Mongolia-2014” чуулганы үеэр өгсөн ярилцлагадаа дурьдсан. Үүнийг баталж, "Эрдэнэс Тавантолгой” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Я.Батсуурь хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа компани 2016 онд IPO хийнэ гэж мэдээлсэн байна. Ер нь бол IPO хийхийн өмнө "Эрдэнэс ТТ” компанийн зах зээлийн үнэлгээг сайжруулах, ашигтай ажиллуулах, засаглалыг ил, тод нээлттэй, шилдэг төвшинд хүргэх гэх зэрэг асуудлыг шийдэх ёстой. Түүнчлэн гадаад зах зээлийн нөхцөл, байдлыг ажиглаж байгаад тохиромжтой үед нь IPO гаргах ёстой гэж тус компанийн зүгээс мэдэгддэг. Тэгвэл энэ онд "Эрдэнэс ТТ” хэрхэн ажиллах вэ.

Төлөвлөгөөгөөр бол тус компани энэ онд 11 сая тонн нүүрс экспортлохоор төлөвлөсөн байна. Мөн энэ оны эхний улиралд багтаан Хятадын "Чалко”-д төлөх ёстой өрийг тэглэж, цаашдаа нүүрсээ мөнгөөр зарахаар төлөвлөжээ. Тавантолгойгоос гаргаж буй нүүрс баяжуулаагүй, түүхийгээрээ байгаа учраас олон улсын зах зээлийн үнэтэй өрсөлдөх боломжгүй гэх шүүмжлэл өрнөж байсан. Тэгвэл энэ оноос эхлэн "Эрдэнэс Тавантолгой” компани хажуухандаа байгаа "Энержи Ресурс”-ын баяжуулах үйлдвэрийг хамтран ашиглахаар болжээ. Өөрөөр хэлбэл, цаашдаа Тавантолгойн баяжуулж, угаасан нүүрс урд хөршийн зах зээлийг зорих нь. Үүн дээр нэмэгдээд шинэчлэлийн Засгийн газраас энэ ондоо багтаад төмөр замыг ашиглалтад оруулна хэмээн амлаж буй. Хэрвээ амлалт биелэгдвэл энэ ондоо багтаад "Эрдэнэс ТТ” ашигтай ажиллах бүхий л нөхцөл хангагдах нь. 

Гэхдээ ашигтай ажиллаж эхлэхээс гадна бас нэг асуудал байгаа нь компанийн засаглал юм. Тус компани нь төрийн 100 хувийн эзэмшилтэй. Үүнээс гадна Монголын иргэд хувьцааных нь 20 орчим хувийг эзэмшиж буй. Хэрвээ IPO хийвэл 30 орчим хувийг нь гадаад зах зээлд санал болгоно гэх ерөнхий төсөөлөл бий. "Эрдэнэс ТТ” зүгээр нэг IPO хийчихэж болохгүй. Хувьцааны үнэлгээ бодитой, цаашдаа үнэд хүрэх нөхцөл нь компанийн засаглал болох учиртай. Харин засаглал сайн байх хамгийн энгийн шаардлага нь ил тод, нээлттэй байдал. Компани дээр гарч буй шийдвэрүүд цаг тухайдаа олон нийтэд мэдээлэгдэх, ТУЗ-ийн хараат бус байдал гэх зэрэг засаглалын шалгуурууд бий. Одоогоор эдгээр шалгууруудыг "Эрдэнэс ТТ” хангаж чадахгүй байгаа гэх шүүмжлэл байдаг. Ийм нөхцөлд IPO гаргах нь төдийлөн үр дүнд хүрэхгүй байх талтай гэдэг. Өөрөөр хэлбэл, хувьцааны үнэлгээ хоёрдогч зах зээл дээр анх гаргасан үнээсээ доош унах, компанид ашиггүй байх зэрэг эрсдэлтэй юм. Тийм учраас ашигтай ажиллаж эхлэхээс гадна засаглалаа сайжруулна гэдэг нь хамгийн чухал асуудал гэж мэргэжилтнүүд хэлдэг.

"Эрдэнэс ТТ” компанийн толгой компани болох "Эрдэнэс МГЛ” энэ тал дээр анхаарч ажиллаж байгаа. Тодруулбал, ТУЗ-ийн гишүүдээ эрдэмтэн мэргэд, төр засгийн зүтгэлтнүүд, судлаач, шинжээчид болон гадаадын хөрөнгө оруулагчдын төлөөллөөс бүрдүүлэх хэрэгтэй гэх санаачилгыг гаргаж эхэлжээ. Гэхдээ Засгийн газар мэдээж үүнд одоогоор хариу өгөөгүй байгаа. Асуудал хэрхэн шийдэгдэх нь ч төдийлөн тодорхой бус. Одоохондоо зөвхөн яриа төдий л байгаа гэхэд болох аж. Гэхдээ цаашдаа төрийн өмчит компани засаглалаа сайжруулж, олон улсын төвшинд өрсөлдье гэвэл үүнээс өөр сонголт байхгүй гэж "Эрдэнэс МГЛ”-ийн гүйцэтгэх захирал О.Сайнбуян хэлсэн. Мөн тэрбээр "Гадаадын томоохон төрийн өмчит уул уурхайн компаниудын ТУЗ яг л ийм жишгээр ажилладаг” хэмээн нэмж хэлсэн юм. "Эрдэнэс МГЛ” мөн хувийн хэвшлийн компаниудтайгаа илүү ойр хамтран ажиллаж, хамтдаа ашиг орлогоо нэмэгдүүлье гэх санаачилгыг гаргасан билээ.

Тэгэхээр толгой компани болох "Эрдэнэс МГЛ”-ийн төвшинд компанийн засаглалыг сайжруулах, ашиг орлогыг нэмэгдүүлэх талаар бодитой санаачилга гаргаж эхлээд байна. Түүнчлэн "Эрдэнэс ТТ” ч ашиг, орлогоо нэмэгдүүлэх талаар эрчтэй ажиллаж эхэлжээ. Энэхүү хоёр үйл ажиллагаа нэг цэгт хүрэх үед "Эрдэнэс ТТ” IPO хийх учиртай. Тэр цаг хугацаа магадгүй тун ойр байгаа бололтой. Өөрөөр хэлбэл, Монголын ард түмний хувьцаа үнэд хүрэх цаг мөч ойртсоор байна гэсэн үг.

Л.Энхдэлгэр