БНХАУ-ын төрийн өмчит "Чалко” ком па ниас манай улсын Засгийн газар 350 сая ам.доллар зээлж, тэрхүү өрөө нүүрсээр төлж барагдуулахаар гэрээ хэлэлцээр хийснээс хойш гурван жил өнгөрчээ. Үүнээс өнгөрсөн хугацаанд 210 сая ам.долларын өрийг нь дараад байгаа тухай албаныхан хэлж байна. Харин үлдсэн 140 сая ам.долларын өрийг ирэх хавар буюу эцсийн хугацаа дөрөвдүгээр сар гэхэд төлж дуусгах тухай "Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн захирал Я.Батсуурь мэдэгдсэн.

Тэрбээр "Бид бүтэн гурван жилийн турш өдөр, шөнөгүй нүүрсээ зөөгөөд ч өрөө дарж чадсангүй. Гэхдээ үлдсэн 140 сая ам.долларын өрийг дарахад хүрэлцэхүйц хэмжээний нүүрсийг олборлоод уурхай дээрээ овоолчихсон байгаа. Өнгөрсөн жилээс хойш тээвэрлэлтэд саатал гарснаас үүдэлтэйгээр өр төлөгдөлгүй өнөөдрийг хүрлээ. 2013 онд нүүрсний компаниуд олборлолт, экспортоо урт хугацаагаар зогсоосон” гэж хэлсэн. Үнэндээ Н.Алтанхуягийн Засгийн газар Тавантолгойд эзэн суух гэж, өмнөх ажилчдыг цэвэрлэгчээс нь эхлээд халсан тухай албаны эх сурвалж хэлсэн нь бий. Ерөнхий сайд "Монгол Улс болон "Эрдэнэс Тавантолгой”-той байгуулсан гэрээ нь хохиролтой байгаа юм. Дэлхийн зах зээлд нүүрсний үнэ 100 байхад 70-аар, 70 байхад 50-аар өгөх гэрээ хийсэн. Энэ гэрээнээс салахаас өөр аргагүй. Гэрээнээсээ салахын тулд тэр компанид 50 сая ам.доллар төлөх ёстой. Хорлон сүйтгэх гэж байгаа юм шиг иймэрхүү гэрээ хийчихсэн” гэж хэлсэн нь бий.

Ингээд гэрээ өөрчлөх нэрээр тус компанийн үйл ажиллагааг зогсоосон. Ингэснээр хугацаа алдаж, энэ нь бидэнд улам их хохирол учруулж буйг эдийн засагчид хэлж байгаа юм. Тавантолгойн нүүрсийг борлуулах уг гэрээний хүрээнд 350 сая ам.долларыг төлж барагдуулах хүртлээ нүүрсээ "Чалко”-д 100 хувь өгөх заалт орсон байдаг. Ингэхдээ нүүрсний үнэ өсвөл тонныг нь 70, буурвал 50 ам.доллараар тооцохоор болсон. Үүний хүрээнд өнгөрсөн хугацаанд 240 сая ам.доллартай тэнцэх нүүрсийг тонн тутмыг нь 65 ам.доллараар тооцоолон өгчээ. Харин үлдсэн өрөө өнөөдрийн байдлаар дарсан байхаар байтал улстөрчдийн маргаан, мэтгэлцээнээс болж хугацаа алдсан нь хөдөлшгүй үнэн юм. Гэтэл дээрх үнийг бууруулж манай улс 40 орчим ам.доллараар тооцон нүүрсээ өгч байгаа аж. Хэдийгээр монголчууд мөнгийг нь аваад хэрэглэчихсэн ч гэсэн үндсэндээ үнэгүй өгч байгаа хэрэг. Улмаар Хятадын зах зээлд өнгөрсөн жилийн нүүрсний үлдэгдэл нөөц нь хангалттай байгаа гэсэн. Тиймээс Монголоос худалдан авах нүүрснийхээ үнийг улам л хямдруулах сонирхолтой байгаа нь ойлгомжтой. Уг нь манай улс дэлхийд нүүрсний нөөцөөрөө эхний 10-т багтдаг. Гэсэн хэдий ч өнгөрсөн жил Хятадын зах зээлд нүүрс нийлүүлэгч улс орнуудын дундаас зах зээлээ хамгийн их алдаж, экспорт уналттай байлаа. Арга ч үгүй биз.

Хятадын зах зээлд нүүрс нийлүүлэх сонирхолтой олон өрсөлдөгч гарч ирсэн байтал тээвэрлэлт, боловсруулалтын асуудлаа өнөө хүртэл шийдэж чадаагүй учраас манай улс өрсөлдөөний талбараас шахагдахад хүрсэн гэхэд болно. Үүнд төрийн бодлого алдаатай байгаатай шууд холбоотой. Энэ талаар эдийн засагчид болон холбогдох албаны хүмүүс ч хэлдэг. Тухайлбал, Монгол нүүрс ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Т.Наран "Coal Mongolia-2014” чуулганы үеэр "Төрөөс нүүрсний жишиг үнийн өнөөдрийн энэ өндөр татвар хураамжийг 2012 оны үнэ өндөр байх жишгээр авч байгаа нь хувийн хэвшлийнхэнийг туйлдуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, 40 ам.доллараар нүүрсээ зарж байгаа компанид 70 ам.долларын татвар тавьчихаад байгаа юм. Тиймээс Сангийн сайд тонныг нь 70 ам.доллараар зарна гэж яриад ч өдгөө 40 ам.доллар байгаа үнийг өсгөж чадахгүй. Энэ нь манай нүүрсний өрсөлдөх чадварыг улам сулруулж байна” хэмээсэн. Тэгэхээр нэг тонн нүүрс өнөөдрийн байдлаар 40 ам.доллар гэвэл "Чалко”-ийн 140 сая ам.долларын өрийг энэ хавартаа дарна гэдэг юу л бол. Өр дарахын тулд "Эрдэнэс Тавантолгой” компани хэчнээн сая тонн нүүрс гаргаж байж л асуудал цэгцэрнэ. Хамгийн чухал нь манай улс нэгэнт байгуулсан гэрээ, зээлсэн мөнгөнийхөө өрийг богино хугацаанд дарах нь чухал. Гэвч энэ Засгийн газар тохиролцсон гэрээгээ үгүйсгэсний алдагдал өнөөдөр эдийн засагт дарамт үүсгэсээр байна. Уурхайн үйл ажиллагааг хугацаагүйгээр зогсоосны улмаас гэрээтэй ажилладаг 10 гаруй компани машинаа цөөлж, зарим нь гэрээгээ цуцалсан гэж байгаа. Энэ бүхэн нь тус уурхайд эзэн суух гэсэн улстөрчдийн тэмцлийн хор уршиг юм.

Эдийн засагч Б.Лхагважав "Энэ өрийн асуудал бол Ц.Элбэгдорж, С.Баяр нар ард иргэдэд амласан өнөө "Эх орны хишиг”, "Эрдэнийн хувь” гэсэн нэг сая төгрөгөөс үүдэлтэй. Тэгээд амлалтыг нь биелүүлэхийн тулд Н.Алтанхуяг, С.Батболд нар Тавантолгойн нүүрсийг "Чалко”-д өгөхөөр болж зээл авсан. Улмаар зээлсэн мөнгөө иргэдэд сар бүр 21 мянгаар, оюутан, ахмадуудад хоёр хувааж бэлнээр нь өгсөн. Энэ нь хэнд ч юу ч болоогүй. Ер нь улс төр, эдийн засаг хоёрыг салгамаар байгаа юм. Өнөөдөр биднийг улстөрчдийн популизм, хийрхсэн амлалт ийм байдалд хүргээд байна. Гэхдээ нэгэнт тавьсан өрөө аль болох хурдан дарж л байвал сайн байна” гэсэн юм. Харин богино хугацаанд өрөө дарахын тулд манай улсын нүүрс тээвэрлэлтийн хурд, хүч сайн байх ёстой. "Эрдэнэс Тавантолгой” энэ онд 416 машинаар тээвэр хийлгэхээр гэрээ байгуулаад байгаа юм билээ. Мөн "Энержи ресурс” компанитай гэрээ байгуулж, тус компанийг түр зогсолт хийх зуур тээвэр хийдэг машинуудыг нь ашиглахаар болсон байна. Нийтдээ 700 машинаар тээвэрлэлт хийх ажээ. Гэхдээ Хятадын зах зээлд нүүрсний үнэ хямдрах тусам "Эрдэнэс Тавантолгой” хятадуудад өгөх үнэгүй нүүрсний хэмжээ нэмэгдэх нь гарцаагүй.

Монголын нүүрс чанартай, хямд боловч Хятадын жилд импортлох нүүрсний тийм ч их хувийг эзэлдэггүй. 2013 онд БНХАУ голлох зургаан орноос нийт 8015.8 мянган тонн нүүрс импортложээ. Нийт импортын хамгийн их буюу 42 орчим хувийг Австралийн нүүрс эзэлсэн бол манай улс удаалсан байна. Гэвч манайхаас импортлосон хэмжээ нь ердөө 26 хувь. Үүний араас Канад, Орос, Америк, Индонез зэрэг орон жагсаж байгаа аж. Эдгээр орон Хятадаас алслагдсан хязгаар нутгтай ч нүүрснийх нь импортын 30 гаруй хувийг бүрдүүлж байна. Ер нь Хятадууд яагаад биднийг сонгохгүй байна вэ. Түүний оронд алслагдмал Австрали тивээс хоёр дахин өндөр үнээр нүүрсээ худалдан авч байгаа нь ямар учиртай юм бол. Өөрөөр хэлбэл, Австралиас 3.394 сая тонн нүүрсийг тонн тутамд нь 148.15 ам.доллараар худалдаж авчээ. Харин манай нүүрс уурхайгаас ачигдан Хятадын өмнөд нутагт хүрэхэд нийт зардал нь 130 ам.доллар болдог юм байна. Тэгэхээр Австралиас очих нүүрс ердөө наймхан ам.долларын илүү өртөгтэй байгаа юм. Энэ нь тус улсаас усан замаар нэг удаад их хэмжээгээр тээвэрлэх боломжтой байдагтай холбоотой.

Түүний дээрээс тээвэрлэлт хурдан, шуурхай байдаг аж. Гэтэл монгол нүүрс өмнөд хөршийг зорих аялал нь олон шат дамжлагатай, удаан байдаг гэнэ. Уг нь Хятадын зах зээлд ган, ширмийн үйлдвэрлэл улам өсөх нь тодорхой байгаа. Үүнийг дагаад ирээдүйд коксжих нүүрсний хэрэглээ улам өснө гэсэн үг. Харин үүнд манай улсыг чухал үүрэгтэй оролцохыг "Пибоди Энержи” компанийн Монгол, Энэтхэг хариуцсан ерөнхийлөгч Аршад Саейд саяхан болсон нүүрсний салбарынхны чуулганы үеэр хэлж байсан. Тодруулбал, 2013 онд кокосжих нүүрсийг хамгийн их ашигладаг ширмийн үйлдвэрлэлээ Хятад улс өмнөхөөсөө есөн хувиар нэмэгдүүлжээ. Иймд эрэлтээ дагаад үнэ нь одоо байгаагаас өсөх хандлага байгаа аж. Өөрөөр хэлбэл, манай улс дэлхийн кокосжих нүүрсний экспортод томоохон байр суурь эзэлж, хамгийн том экспортлогч болох боломж бий юм байна. Тиймээс "Энэхүү том зах зээлд бүтээгдэхүүнээ нийлүүлэх боломжтой. Монгол Улсын бодлого тогтвортой байгаасай” хэмээн Аршад Саейд ярьсан. Харамсалтай нь манай улсын тэргүүлэгчид "Чалко”-д тавьсан өрөө дариухан төлөх бус, өмнөх гэрээг хэрхэн буруутгаж байгаад уурхайн эзэн суухыг л санаархаж байна.

Энэ талаар Уул уурхайн сайд Д.Ганхуяг "2014 онд хөрөнгө оруулалт нэмэгдэнэ. Нүүрсний үнийг цаашид өсгөх, экспорттойгоо уялдуулах асуудлыг компаниуд, мэргэжлийн холбоод, эрдэмтэдтэйгээ бусад орны шийдээд ирсэн замаар шийднэ” гээд байгаа. Мөн тэрбээр аливаа бүтээн байгуулалтыг хийхэд мөнгө хэрэгтэй байгааг онцлоод, 2010 онд төмөр замын талаар баримтлах бодлогыг баталсан ч санхүүжилт байхгүй байсаар бонд гаргаж, эхний ээлжийн хөрөнгө оруулалт болох 400 сая ам.долларыг зарцуулж буйг хэлсэн. Ямартай ч "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн гүйцэтгэх захирал энэ хавар өр дарж дуусгахыг амлалаа. Тэгэхээр цаашид нүүрсний салбар хэрхэн сэргэж, эдийн засаг хэрхэн сайжрахыг хүлээх л үлдлээ.