ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛД ХАРШИЛСАН ЗҮЙЛ ЗААЛТЫГ ГЭРЭЭНД ТУСГАЖЭЭ

Тэгвэл энэ бүхний талаар дээрх зөвлөмжид ихэд тодорхой тусгажээ. Тухайлбал, ЭТТ-ийн нийт хувьцааны 14 хувь буюу 2,100,000,000 ширхэг хувьцаа 2,091,502 иргэний нэр дээр 0,06 хувь буюу 8,497,671 ширхэг хувьцаа Монгол Улсын 553 аж ахуй нэгжийн нэр дээр тус тус бүртгэлтэй байдаг. Гэтэл "Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д иргэдийн эзэмшиж байгаа 1072 хувьцааг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахтай холбогдох зохицуулалт Хамтын ажиллагааны болон Хөрөнгө оруулалтын гэрээний аль алинд нь байхгүй гэнэ. Уг нь бол УИХ-ын Өргөдлийн байнгын хороо 2015 оны хоёрдугаар сарын 18-нд хуралдаж, 5 дугаар тогтоол гарган ЭТТ компанид 1072 хувьцаа эзэмшиж байгаа иргэдийн эрх ашгийг хуулийн дагуу хангах талаар Тавантолгойн ордыг ашиглах гэрээнд тусгайлан бие даасан бүлэг оруулах үүргийг Засгийн газарт өгсөн байдаг. Гэвч хэзээ мөдхөн зурагдах гэж буй дээрх гэрээнд энэ талаар нэг үг, өгүүлбэр ч байхгүй байна.

Хөрөнгө оруулалтын гэрээний 10.4-т зааснаар Энержи Ресурс нь Ухаа худаг-Ганшуунсухайт чиглэлийн төмөр замын суурь бүтцийг өмчлөхөөр бөгөөд тус гэрээний хавсралт 4-т газартай холбоотой эрхийг тусгайлан зохицуулжээ. Энд зааснаар Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын концессын газрыг 60 жилийн хугацаатай сунгах нөхцөлтэйгээр олгож байна гэж заасан байна.

Тавантолгойн ордыг ашиглах уралдаант шалгаруулалтын нэг обьект нь Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 267 км төмөр зам болж хэлэлцээр хийгдэж байгаа юм. Гэтэл энэ чиглэлийн төмөр замыг Монгол Улсын төрийн өмчит "МТЗ” ХК эзэмшиж буй.

Төмөр замын тээврийн тухай хуулийн 6.2-т "Улсын эдийн засаг, нийгэмд онцгой ач холбогдолтой суурь бүтцийг төрийн өмчийн буюу төрийн өмч давамгайлсан хуулийн этгээдийн өмчлөлд байхаар, эсхүл түүний өмчлөлд ашиглалтын тодорхой хугацааны дараа шилжүүлэх нөхцлөөр шинээр байгуулж болох бөгөөд эдгээр суурь бүтэц, төмөр замын шугамын чигийг Засгийн газар тогтооно” гэж заасан байдаг. Түүнчлэн Монгол Улсад шинээр баригдах төмөр замын суурь бүтцийг уралдаант шалгаруулалтаар олгох нь үндэсний аюулгүй байдалд харшилна гэж Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл үзэж зөвлөмж гаргасан бөгөөд түүнийг үндэслэн Засгийн газар шинээр төмөр зам барих тусгай зөвшөөрлийг төрийн өмчит "МТЗ” ХК-д олгосон байна.

Гэтэл одоо М.Энхсайхан сайд Таван­толгойг ашиг­лах­ уралдаант шалга­руу­лалтын нэг хэсэг бол­гож, гадаадын хөрөнгө оруулалттай компанид шилжүүлэхээр хэлэлцээр хийж байгаа нь Үндэсний аюулгүй байдлын 2011 оны 35/32 дугаар зөвлөмж, Засгийн газрын 2012 оны 121 дүгээр тогтоолыг зөрчиж байгааг дурдсан байна.

ХАЛХАВЧ ХИЙХ 4 ТЭРБУМ АМ.ДОЛЛАРЫН ЦААНА...

Хөрөнгө оруулалтын гэрээний 2.8(а)-д зааснаар Төсөлд оруулах хөрөнгө оруулалтыг ойролцоогоор 4 тэрбум гэсэн бөгөөд энэ хөрөнгө оруулалтад "Энержи Ресурс” компанийн Ухаа худгийн уурхайд оруулсан хөрөнгө оруулалтыг багтааж тооцохоор заажээ.

"Энержи Ресурс” компанийн Ухаа худаг ордод оруулсан хөрөнгө оруулалтыг 1 тэрбум долларт тооцож байна. Энэ тухай М.Энхсайхан сайд Ардчилсан намын бүлгийн асуулгад хариулж байв. Түүний 2015 оны нэгдүгээр сарын 26-ны өдрийн ЗГ-3/ 54 албан тоотод "...консерциумаас тус төсөлд нийт 4 тэрбум ам.долларын саналыг ирүүлсэн бөгөөд 1 тэрбум ам.доллар нь "Энержи Ресурс” ХХК-ийн Ухаа худаг аж үйлдвэрийн цогцолборт оруулсан бодит хөрөнгө оруулалт байх ба нэмж 3 хүртэл тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулна” хэмээн тодорхой бичсэн байна.

Гэвч "Энержи Ресурс” компанийн Ухаа худаг уурхайд оруулсан хөрөнгө оруулалт хэд болох, уг өртгийг яаж тооцох аргачлал, томъёололтой холбоотой заалт байхгүй байгаа гэдгийг А.Гансүх зөвлөх онцолжээ.

Энд бас нэг хачирхалтай зүйл нь энэ уурхайг эзэмшдэг "ММС” нь 2014 оны эхний хагас жилийн байдлаар 1 тэрбум хөрөнгийн хэмжээ 464.9 сая доллар болох, цаашид үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулах боломжгүй болсон тухай "KPMG” аудитын компанийн тайланд тусгасан байна.

Түүнчлэн Хөрөнгө оруу­лагчийн оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь Хөрөнгө оруу­лалтын гэрээний үндсэн шалгуур болох ёстой. Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ ойролцоор заагд­сан, хэзээ, яаж хийгдэх нь дан ганц Хөрөнгө оруулагчийн үзэмжээс хамаарах боломжтой байхаар Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тусгажээ.

Хөрөнгө оруулалтын гэрээний 2.8 (a)-д "...ойролцоогоор 4 тэрбум” гэсэн болон М.Энхсайхан сайдын албан тоотод "нэмж 3 хүртэл тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт оруулна” гэснээс харахад яг 4 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийнэ гэсэн үүргийг –"Энержи Ресурс” хүлээгээгүй байгаа нь харагдаж байгаа юм.

Ингэхдээ гэрээнд заас­наар Хөрөнгө оруу­лалт хийх үе шат, хуваарийг "Энержи Ресурс” өөрөө тогтоох бөгөөд Санхүүжилтийн хуваарьт нэмэлт, өөрч­лөлт оруулах эрхтэй гэж заажээ. Эдгээр заалтын дагуу Энержи Ресурс хэзээ, ямар хөрөнгө оруулалт хийхээ өөрийн үнэлэмжээр шийдвэрлэх эрхтэй бөгөөд Засгийн газарт зөвхөн бичгээр мэдэгдэх л үүрэгтэй юм байна.

ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТАД ХӨРС ХУУЛАЛТЫН ЗАРДЛЫГ ТУСГАЖЭЭ

Гэрээнд буй бас нэг ноцтой заалт нь Хө­рөнгө оруулалтад хөрс хуулалтыг оруулж өгчээ. Уг нь хөрс хуулалт нь олборлолтын үйл ажиллагааны зардал байх ёстой. Үйл ажиллагааны ийм зардлыг хөрөнгө оруу­лалтад тооцвол "Энержи Ресурс” компани нь маш хурдан хугацаанд хөрөнгө оруулалтаа гүйцэтгэсэн тайлан гаргаж болохоор байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, зардалд тооцох үйл ажиллагаагаа хөрөнгө оруулалтад оруулж бодит хөрөнгө оруулалт хийх үүргээс чөлөөлөгдөх нигууртай.

Ийнхүү гэрээний заалтуудаас харахад "Энержи Ресурс” нь 4 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтаа яаж ч тооцож болох, ямар хугацаанд энэ хөрөнгө оруулалтыг оруулах нь тодорхойгүй болж байгаа юм. Тус компани амлаж байгаа 4 орчим тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтаа гэрээний 30 жил, сун­галтын 30 жилийн хуга­цаанд гээд нийт 60 жилийн хугацааны турш үргэлжлүүлэн цувуулж хийх, эсвэл хөрс хуулалт гэх зэрэг өндөр зардалтай үйл ажиллагааны зардлыг өсгөн тооцох зэргээр хө­рөнгө оруулалтыг өөрийн үзэмжээр хийхээр зохи­цуул­сан байгааг энд то­дотгоё. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газар хөрөнгө оруулалттай холбоотой ямар нэгэн шаардлага гаргах эрхгүй болж байгаа юм.

"ЧАЛКО”-ГИЙН ӨРНӨӨС ӨӨР ЭТТ-ТОЙ ХОЛБООТОЙ НЭМЭЛТ ТӨЛБӨРИЙН ҮҮРЭГ ХҮЛЭЭХГҮЙ

Хамтын ажиллагааны гэрээний 8.3-т "Чалко”-н төлбөрийг төлж барагдуулах ерөнхий зохицуулалтыг хийсэн байна. Харин хөрөнгө оруулалтын гэрээний 3.4-д "Чалко”-н 142 сая ам.долларын өрийг 12 сард бүтээгдэхүүнээр эсвэл бэлэн мөнгөний аль нэгээр төлөхийг бие даан шийдвэрлэнэ гэж заажээ.

Хамтын ажиллагааны гэрээний "Нэмэлт үүрэг хүлээхгүй” тухай хэсэгт зааснаар "Энержи Ресурс” нь "Чалко”-н гэрээг шилжүүлж авахгүй, "Чалко”-н өрөөс өөр ЭТТ-той холбоотой нэмэлт төлбөрийн үүрэг хүлээхгүй гэжээ.

Эндээс харахад ЭТТ нь Тавантолгойн Цанхийн орд дээр уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн компани бөгөөд үйл ажиллагаа явуулах бүх эрхээ "Энержи Ресурс” компанид өгч, орлого олох боломжгүй болж байгаа юм.

Гэтэл Чалкогийн гэрээг бүрэн шилжүүлж авахгүйгээр зөвхөн "Чалко”-н өрийг "Энержи Ресурс” төлөх үүрэг хүлээгээд, бусад эрх үүргийг ЭТТ-д үлдээж байгааг нь байж боломжгүй хэрэг. Учир нь ЭТТ нь Монгол Улсын Хөгжлийн банкинд 250 сая ам.доллар, дотоодын банкуудад 30 орчим сая ам.доллар, бусдад төлөх 30-50 тэрбум төгрөгийн өртэй. Тэр ч утгаараа "Чалко”-гийн гэрээг бү­хэлд нь "Энержи Ресурс” шилжүүлж авах ёстой гэдгийг зөв­лөм­жид дурджээ. Яагаад гэхээр ЭТТ болон Австралийн Макмахон компанийн хамтарсан охин компани болох ТТJVСo компанийн үйл ажиллагааны өр, төлбөр улсын арбитрын шүүхэд хандаж 120 сая доллар нэхэмжилж, Засгийн газар төлбөрийн хүү, хо­хирлын хамт 200 орчим сая долларын өр, төлбөрт унах магадлал өндөр байгаа гэдгийг УИХ-ын дарга З.Энхболдын Ахлах зөвлөх А.Гансүх Тавантолгойн нүүрсний ордыг ашиглахаар са­нал өгч байгаа Кон­сер­циумтай байгуулах гэж буй гэрээнд санал, дүгнэлт гаргасан байна.

 Ц.БАТ