-Ч.ЭРДЭНЭДАЛАЙ: НӨХӨН ТӨЛБӨРИЙН ХҮҮ НЬ ӨДӨР БҮР ЗУРГААН МЯНГА 485 АМ.ДОЛЛАРААР НЭМЭГДЭЖ БАЙГАА ГЭДГИЙГ "ХАН РЕСУРС” КОМПАНИ ТАЙЛБАРЛАДАГ-

"Хан ресурс" компанийн гүйцэтгэх захирал Жим Доак  Чарльз өнгөрсөн долоо хоногийн сүүлээр  Монголд нас барсан нь  олны анхаарлыг татсан билээ. Монголын цагдаагийн байгууллага түүнийг гаднаа ил харагдах шарх сорвигүй  нас барсан байдалтай олдсон гэж мэдээлсэн. Харин Шүүхийн шинжилгээний  үндэсний хүрээлэн  түүнийг өвчний улмаас  нас барсан гэж урьдчилсан  байдлаар тогтоогоод байгаа юм.  Жим Доак Чарльз нь манай улсад   энэ сарын 19-ний өдөр иржээ. Тэрбээр өөрийн хуулийн зөвлөхтэйгээ хамт  Сүхбаатар дүүргийн нэгдүгээр хороонд байрлах "Blue sky"  зочид буудалд  буусан байна. Түүнийг өвчтэй, бие нь муу байсан гэдгийг  хуулийн зөвлөх нь баталж байгаа аж. Өнгөрсөн гуравдугаар сарын 2-ны өдөр Олон Улсын Арбитрын шийдвэр гарч, Монгол Улс "Хан ресурс" компанид 100 сая ам.доллар төлөхөөр болсон.  Бидэнд олдсон мэдээллээр энэ шийдвэртэй холбоотойгоор Жим Доак  Чарльз  манай улсад  ирсэн бололтой. Тэд Монгол Улсын Засгийн газар, "Хан Ресурс" компанийн хооронд  энэ  сарын 21, 22-ны өдрүүдэд харилцан тохиролцох хэлэлцээр хийсэн гэнэ. Манай  улсын Засгийн газар энэхүү асуудлыг эвийн аргаар, харилцан ашигтай байдлаар шийдвэрлэхийг эрмэлзсэн боловч "Хан Ресурс" компанийн зүгээс энэхүү хэлэлцээрийг нэг талын санаачилгаар  энэ сарын 22-нд цуцалсан байна. Иймд манай  Засгийн газар өөрийн эрх ашгаа хамгаалах үүднээс Арбитрын шийдвэрийг хүчингүй болгуулах, шаардлагатай бусад арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэхээр болжээ. Арбитрын шүүхийн нэхэмжлэл гарснаас хойш уг төлбөрийн хүү бодогдож эхэлсэн бөгөөд өдрийн хүү 6 мянга 485 ам.доллараар нэмэгдэж байна гэсэн мэдээлэл өдөр тутмын хэвлэлүүдээр явсан юм. 

Энэ талаар Монгол Улсын хөрөнгө оруулалтын асуудлаар Улаанбаатар, Лондонгийн хооронд үйл ажиллагаа явуулдаг  уул уурхайн санхүүгийн шинжээч, "Independent Mongolian Metals & Mining Research” буюу "Хараат бус Монголын уул уурхай санхүүгийн судалгаа"-ны  эрхлэгч Ч.Эрдэнэдалайтай ярилцлаа.

-"Хан ресурс” компанитай холбоотой  үйл явдал хэрхэн өрнөж байна вэ.  Хэвлэлээр янз бүрийн мэдээлэл гарч байна?

-"Хан ресурс”-ын нэхэмжлэлтэй Арбитрын шүүхэд ялагдал хүлээж, 100 сая ам.долларын нөхөн төлбөрт унаад байгааг хүн бүхэн мэднэ. Арбитрын шүүхийн нэхэмжлэл гарснаас хойш уг төлбөрийн хүү бодогдож эхэлсэн бөгөөд өдрийн хүү 6 мянга 485 ам.доллараар нэмэгдэж манай улсын Засгийн газар төлөх ёстойгоор бодогдож байна. Энэ бол маш хариуцлагагүй үйл явдал. Энэ нь Монгол Улсын нэр хүндийг гадны улс оронд унагасан үйл явдал болж байна. Үүнээс болж  гадаадын хөрөнгө оруулагчдад эргэлзээ  төрүүлж байна.

-Ямар эргэлзээ төрүүлж байна гэж?

-Хэдэн сарын өмнө "Саус гоби сэндс” компанийн  зарим удирдлагуудтай холбоотой  хэрэг мандсан. Дараа нь Арбитрын шүүхийн шийдвэр гарлаа. Гэтэл "Хан ресурс” компанийн захирал Монголд  нас барлаа. Энэ бүхэн гадаадын хөрөнгө оруулагч нарт  Монгол Улсыг муугаар харуулаад байна. Үүнээс болоод хөрөнгө оруулагчид Монголын нийгэм, хууль ёсонд нь эргэлзэж эхэлсэн. "Хан ресурс”  компани  энэ сарын 23-ны  өдөр нэгэн мэдэгдэл гаргасан байна.  Ингэхдээ тус компани ”Арбитрын шийдвэрийг хүчээр хэрэгжүүлэх, нөхөн төлбөрийг барагдуулах арга хэмжээ авна. Энэ нь Нью-Йоркийн конвенцид нэгдсэн улс оронд хамааралтай учир  энэ чиглэлээр туслалцаа үзүүлэхийг мэдэгдье” гэсэн байгаа юм. Энэ нь гадаадад байгаа манай улсын өмчийг битүүмжилнэ шүү гэсэн сануулга болов уу гэж бодож байна.

-Гадаадад байгаа Монголын өмч гэхээр чухам юуг битүүмжилдэг юм бол?

-Яг юуг битүүмжилнэ гэдэг талаар бол дурдаагүй байсан. Миний сонссоноор онгоц битүүмжилдэг юм билээ. Хэрэв гадаадад байгаа өмчөө битүүмжлүүлбэл энэ нь олон улс дахь Монголын нэр хүндийг  унагаана гэж болгоомжилж байна.

 -"Хан ресурс”-ын захирал манай улсад нэгэн зочид буудалд нас барсан  мэдээлэл цацагдлаа. Тус компани мэдэгдэл гаргасан цаг үетэй таарч байна уу. Энэ нь  Засгийн газрын төлөх төлбөр, цаашлаад манай улсын нэр хүндэд нөлөөлөх  болов уу. Та юу гэж харж байна?

-Засгийн газар  Арбитрын шүүхийн шийдвэрийн дагуу нөхөн төлбөр төлөх гээд, хүү буюу өдөр бүр 6 мянган 485 ам.доллараар  нэмэгдээд байгаа энэ үед тус компанийн захирал нас барчихлаа. "Хан ресурс” компанийн тухайд хайгуулын үйл ажиллагаа явуулдаг байсан. Одоо бол өр барагдуулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг юм билээ. Миний харж байгаагаар "Хан ресурс” компанийн лицензийг тухайн үед хурааж, буруу шийдвэр гаргасан. Үүнээс болж манай улс нэр хүндээ алдаж, нөхөн төлбөрт уначихаад байна. Ийм хариуцлагагүй байдлаас салж, олон улсын жишгийн дагуу шийдвэрээ гаргаж ажиллах ёстой. Түүнээс биш Цөмийн энергийн тухай хууль гэж гаргаж ирээд үйл ажиллагаа явуулж байсан компанийн тусгай зөвшөөрлийг хурааж аваад зогсоочихож болохгүй л дээ.

-"Хан ресурс”-ийн захирал нас барсан нь өвчний улмаас болсон гэдэг нь урьдчилсан байдлаар тогтоогдсон.  Жим Доакын ар гэрийнхэн Торонтогийн хамгийн том хэвлэлд ярилцлага өгөхдөө Жим Доакыг ямар нэгэн гадны нөлөөгүйгээр өвчний улмаас нас барсан гэсэн байна. Тэгэхээр  манай улсыг ямар нэгэн байдлаар муугаар харуулах зүйл болоогүй юм биш үү?

-Нас барсан үйл явдал нь Монголд болсон болохоор сөргөөр  гадныханд харагдах өнцөг гэж бодож байна.  Нөгөө талаар энэ асуудлууд  "Хан ресурс”-т 100 сая ам.доллар төлөх болсон асуудалд  бас нэг цучил нэмж буй юм. Манайх  Канадын Элчин сайдын яам болон "Хан ресурс” компанийн албан ёсны мэдээллийг  хүлээх хэрэгтэй. Гэтэл цагдаагийнхан нь  гадны нөлөөгүй нас барлаа гэж хэлээд байна. Гадныхан юу гэж мэдэгдэхийг хараад дараа нь тайлбараа хийх хэрэгтэй. Тэгээд Шүүхийн шинжилгээний үндэсний  хүрээлэнгийн албан ёсны  хариу гараагүй байна.

-Мэдээж үйл явдал Монголын нутаг дэвсгэрт болсон учраас манай цагдаагийн байгууллага албан ёсоор мэдээлэх нь зөв шүү дээ. Та монгол хүн байж  эх орны  эрх ашиг гэдэг зүйлээ бодож ярьж байгаа биз дээ?

-Эх орны эрх ашиг  гэдэг зүйлийг бодолгүй яах вэ. Тэгээд л гадныханд тэр тусмаа хөрөнгө оруулагчид эргэлзээ төрүүлээд байна гэж хэлээд байгаа юм.

-Тэгвэл таныхаар яах ёстой гэж?

-"Хан ресурс”-тэй холбоотой асуудлаа яаралтай нэг тийш нь болгох ёстой. Ямар нэгэн гарц байгаа. "Хан ресурс”-т хүчингүй болгосон лицензүүдээ эргүүлж аваад манайд үйл ажиллагаа явуулах нь одоо мэдээж ашиггүй. Тэр лицензүүдийг зараад хөрөнгө босгоод  тэр 100 сая ам.долларын асуудлыг хэрхэн шийдэх вэ гэдэгт асуудал байна. Манай Засгийн газарт 100 сая ам.доллар төлнө гэдэг  тийм ч амархан биш. Асуудлыг хурдан шийдэж чадвал гадаадын хөрөнгө оруулагч дунд алдсан нэр хүндээ сэргээх боломжтой. Дээрээс нь Тавантолгой, Оюутолгойн асуудлаа ч яаравчлан шийдэх ёстой. Энэ мэтээр асуудлуудыг  хурдан шийдвэрлэж чадвал  гарч буй үр дагавруудаас шалтгаалж нэр хүндээ сэргээх боломж бидэнд байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагч нарын ч эргэлзээ арилах нь дамжиггүй юм. Өөрсөндөө хэрэгтэйгээр асуудлыг аль болох түргэн шийдээд явбал бидэнд л хэрэгтэй.  

 -Шинжээчийн хувьд одоо үүсээд байгаа нөхцөлд манай улс нөхөн төлбөрийг барагдуулах шаардлагатай гэсэн үг үү?

-Миний хувьд улс орныхоо нэр хүндэд л санаа зовж байна гэдгээ түрүүн хэлсэн. Иймд манай Засгийн газрын зүгээс "Хан ресурс”-ын нөхөн төлбөрийг барагдуулах асуудлаар хурдан шийдвэр гаргаж, мэдээлэх хэрэгтэй байна. Мэдээж ямар байдлаар шийдэх нь зөв бэ гэдгээ бодох ёстой. Хамгийн гол нь өмчөө битүүмжлүүлж, хүчээр шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэх нь өөрөө сөрөг талтай гэдгийг анхааруулах нь зөв байх.

 -Манайх  Арбитрын  шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах боломжтой гэж байгаа. Дахин маргаан үүсгэвэл заавал тэр 100 сая ам.долларыг төлөх гээд  яарах хэрэг байна уу. Нөгөө талаас нөхөн төлбөрийн хүү нь 6 мянга 485 ам.доллараар өдөр бүр нэмэгдээд байна гэлээ. Энэ ямар учиртай юм. Шүүхийн шийдвэр эцэслэн шийдэгдээгүй байгаа юм биш үү?