Дэлхийн зах зээлд нүүрсээ гаргаж, өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлнэ гэж яриад удлаа. Сүүлийн таван жилд энэ талаарх яриа, хөөрөөг манай томчууд албан ёсоор "Coal Мongolia” чуулга уулзалтын үеэр өрнүүлсэн ч хүрсэн үр дүн алга. Өмнө нь ийм "том амбийц”-ийг мөрөөддөг л байв. Гэтэл өнөөдөр хэрэгжүүлэх боломж бүрдсэн ч, тулга тойрсон ээлжит хэрүүлээ хийгээд, хөдлөхгүй суугаад байгааг юу гэж ойлгох вэ?

"Том амбийц”-ийг тайлбарлахын тулд эхний ээлжид экспортын нүүрсний талаарх цөөн тоон дүнг уншигч танд сонирхуулъя.

Хувийн төмөр замаар нүүрсээ зөөхөд тарифын дарамтад орохгүй

Өнгөрсөн оны байдлаар манайхаас Хятад руу нийт 18 компани нүүрс экспортолжээ. Үүний 15 нь Өмнөговь аймгаас урд хөрш рүү нүүрс гаргадаг байна. Өөрөөр хэлбэл, бид нүүрсээ Хятадын зах зээлд гаргах жанжин шугамтай гэсэн үг. Өмнө нь бид хойд хөршөөр дамжуулж, Өмнөд Солонгост нүүрсээ гаргах оролдлого хийсэн түүх бий. Төдийлөн амжилттай болоогүйгээс гадна, зорилтот зах зээл нь тэд биш учраас нуршихаа болъё.

Хятад руу 18 компани нүүрс гаргасан боловч, тэдний олборлосон бүтээгдэхүүн чанарын хувьд ялгаатай. Үүнээс гадна, дээрх "том амбийц” манай коксжих нүүрсэнд л хамаатай юм. Өөрөөр хэлбэл, коксжих нүүрсээ баяжуулаад, өрсөлдөх чадвараа нэмэх талаар л албан ёсоор таван жил ярьжээ. Тэгвэл, өрсөлдөх чадвар гэж чухам юу вэ?

ӨДӨР БҮР МӨНГӨ ОЛЪЁ

Өнгөрсөн гуравдугаар сарын байдлаар чулуун нүүрсний хилийн үнэ тонн тутамдаа 80 ам.долларт хүрч, сэргэсэн байна. Харин нэгдүгээр сард 50 ам.доллараас ч доош орсныг Монгол банкнаас гаргасан Гадаад худалдааны тоймоос харах боломжтой. Өрсөлдөх чадвараа нэмэх "том амбийц”-тай дэлхийн хэмжээний ярианд дээрх 80 ам.долларыг 100 ам.доллараас дээш өсгөж, ашгаа ахиу хүртэх зорилго бий.

Мэдээж үнийг хэн нэгэн тогтоож чадахгүй. Тиймээс хил дээр 80 ам.доллараар зарах уу, Хятадын далайн боомтод хүргэж 100 ам.доллараас өндөрт хүргэх үү гэдэгт асуудлын зангилаа оршиж байна. Түүнчлэн, борлуулсан нүүрсний хэдий хэмжээ нь өртөг болж байгааг анхаарах хэрэгтэй юм. Бүтээгдэхүүний өртгөө бууруулах тусам, олох ашиг ахиу байх нь ойлгомжтой.

Хил дээр 80 ам.доллараар зарах уу, Хятадын далайн боомтод хүргэж 100 ам.доллараас өндөрт хүргэх үү

Тэгтэл бид одоо ч 20 ам.доллараар нүүрсээ олборлоод, уурхайн амнаас 30 гаруй ам.доллараар зарж, хямд аргаар ашиг олсоор байгаа. Өнөөдөр, маргаашдаа энэ аргаар ашиг хүртэвч, урт хугацаандаа найдлагагүй юм. Ухаандаа, өндөр зэрэглэлийн ресторанд 10 мянган төгрөгөөр хуушуураа зарах уу, наадмын талбайд хэдэн өдөр хуушуур хайрах уу л гэж асуугаад байгаа юм. Наадмаар хуушуур хийгээд, ашиг овоо оллоо ч, өдөр бүр бидэнд орлого оруулахгүй. Тиймээс ч, өрсөлдөх чадвар гэх "том амбийц”-тай үгийг ашиглаад, өдөр бүр ам.доллар олох гарц хайгаад байгаа юм.

Түүнчлэн, Хятадын хойд хил дээр л нүүрсээ хүргэж өгөөд, бид буруудаад байгаа юм билээ. Учир нь тус улсын нүүрсний зах зээлийг гурваас дөрөв ангилж болохыг Монгол Улсын сайд М.Энхсайхан онцолсон. Бид хамгийн бага үнээр нүүрс худалдаж авдаг хэсэгт нүүрсээ хүргэж өгөн, 80 ам.доллараар борлуулаад байна. Өөрөөр хэлбэл, тус улсын өмнөд хэсэгт далайн боомтод нүүрсээ хүргэж, 100 гаруй ам.доллараар худалдах нь бидний "том амбийц”-ийн нэгээхэн хэсэг.

УУРХАЙ ХЭДИЙГ, ТӨР ХЭДИЙГ АВАХ ВЭ?

Энэхүү асуултын хариуг бүгд сонирхох нь дамжиггүй. Уурхайн эзэн тонн нүүрсийг 100 ам.доллараар борлуулчхаад үүнээсээ бүтээгдэхүүний өртгөө хасахад л ерөнхийдөө ашгийн дүр зураг гарна. Үүнээс татвар хураамжаа авах нь манай төр засагт хамаатай юм. Бүтээгдэхүүний өртөг өсөх тусам, үлдэх ашгийн хэмжээ буурна. Өөрөөр хэлбэл, өртөг өндөртэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь нүүрсний уурхайд ч, татвар авах манай засаг, төрд ч ашиггүй. Тэгвэл, нүүрсний өртөгт хамгийн ихээр нөлөөлж байгаа Таван толгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 267 километр төмөр замыг яагаад барилгүй, өдийг хүртэл гацаагаад байгаа юм бэ? Бид ахиухан татвар авахыг хүсэхгүй байгаа гэж үү?

Таван толгойн хөрөнгө оруулагчаар шалгарсан "Mongolian mining corporation”-ийн түншлэл дээрх төмөр замыг барих мөнгийг гаргана. Тус түншлэлд багтсан, Хятадын "Shenhua” компани Өвөр Монголын Ганц модны боомтоос Таван толгойн нүүрсийг тосч аваад, хувийн төмөр замаараа далайн боомтод хүргэж, гурав дахь зах зээлд гаргах боломжийг бүрдүүлж буй. Хувийн төмөр зам гэдгийг дахин онцолъё.

Учир нь тус улс нүүрсний салбараа хумьж буйг тоо баримтууд гэрчилсээр л байгаа. Тус улсын төмөр замын тариф өсч, Өвөр Монголоос Тяньжины боомт хүртэл авто замаар нүүрсээ тээвэрлэх нь ашигтай болсныг бид мэдээлсэн. Харин хувийн төмөр замаар нүүрсээ зөөхөд, тарифын дарамтад орохгүй эерэг тал бий. Өөрөөр хэлбэл, төрд ч, уурхайн эзэнд ч хамаатай өнөөх өртгийг бууруулахад ихээхэн дэмжлэг болох юм.

ЖАНЖИН ШУГАМААС ГАЖИХ НЬ

Бид ч үнэхээр "том амбийц”-тай юм аа. Дэлхий дээр олборлож буй коксжих нүүрсний дийлэнхийг залгидаг Хятадаас өөр худалдан авагч хайгаад эхэлж. Ер нь дэлхий даяар 50 орчим улс нүүрс олборлож, 70 гаруй үндэстэн хэрэглэдэг гэсэн тооцоо бий. Хятадаас гадна, 69 улс нүүрс худалдан авдаг байх нь. Тэдэнд нүүрсээ хүргэж өгөх сонирхол бидний "том амбийц”-д багтжээ.

Харин дээрх улсууд манай Гашуунсухайтын боомтоос ирээд нүүрс худалдаж авахгүй нь ойлгомжтой шүү дээ. Тиймээс жанжин шугамаараа Хятадын далайн боомтод хүрснийхээ дараа, тэдэнд нүүрсээ борлуулах яриа хэлэлцэл хийж болно. Тиймээс ч Таван толгойн хөрөнгө оруулагчаар шалгарсан түншлэлд багтсан "Sumitomo” компани энэ асуудлыг хариуцаж байгаа болов уу. Тэгээд ч, япончууд биднийг бодоход нүүрсний борлуулалтын туршлага арвинтайг ерөнхийлөгч асан П.Очирбат дурдсан. Жанжин шугамаасаа бага зэрэг гажих нь бидэнд илүү ашгийг авчрах биз ээ.

Э.Хулан

Засгийн газрын мэдээ