Дуутай хууртай найртай наадамтай зуны дэлгэр цаг налайж, наадмын дараа намар гэгчээр ажил ундарсан өдрүүд үргэлжилж тултал амарсан монголчууд албандаа орлоо. Тэнгэр заяат хөх толботнуудыг наадам хэсч, хутга тавилгүй мах огтолж, хундага тавилгүй сархад сөгнөж, дэнж хотойтол дэлгэр наадамлах зуур эдийн засаг маань амин зуулгаа залгаж буй эсэхийг мэдэхээр эх орныхоо "хэтэвч руу өнгийж нэг үзэв”. Гэтэл, наадаж наргисан наадмын өдрүүдэд ам.долларын ханш 1982 төгрөгт хүрэв. Үндэсний статистикийн хорооноос өгсөн мэдээнээс харахад үүнтэй зэрэгцээд инфляци улсын хэмжээнд 7.3 хувьтай гарчээ. Бас болоогүй.  Төсвийн алдагдал эхний хагас жилд 500 гаруй тэрбум төгрөгт хүрчихэж.Эл байдлаар цаашилбал, оны эцэс гэхэд дахин 300 гаруй тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх магадлалтай гэдгийг Сангийн яамнаас мэдээлж буй. Одоогоор төсөвт тодотгол хийх нөхцөл байдал бүрдээгүй ч цаашид нөхцөл байдал сайжрахгүй бол тодотгохоос өөр аргагүй гэдгийг Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбат онцолсон юм. Угтаа бол Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулиар Монгол Улсын төсвийн нийт алдагдал ДНБ-ий хоёрхувиас хэтрэх ёсгүй. Гэхдээ энэ оны төсөвт тодотгол хийж, Хөгжлийн банк болон Улсын төсвийн зарлагуудыг нэгтгэснээр алдагдлыг таванхувь буюу 1.2 их наяд төгрөгт хүргэсэн. Энэ утгаараа төсвийн алдагдал одоохондоо тийм ч айдаст автахаар хэмжээнд хүрээгүй гэж хэлж болох. Нөгөөтэйгүүр 1.2 их наяд төгрөгийн алдагдлын ихэнх буюу бараг 800 орчим тэрбум нь зөвхөн Хөгжлийн банкнаас механикаар санхүүжүүлж буй зардлууд болж байгаа. Тэгэхээр Хөгжлийн банкны зардлыг хасч тооцвол энэ онд төсвийн алдагдал 400 орчим тэрбум төгрөгөөс хэтрэх учиргүй юм.Албаныхнымэдээлж буйгаар орлогын бүрдэлт 88 хувьтай байгаа аж. Учир иймд, харьяа яамнынхан төсвөө танаж, тэвчиж болох зардлаа хумих талаар шийдвэр гаргасан гэнэ. Энэ оны төсвийг тодотгосноор орлого 6.6 их наяд төгрөг, зарлага 7.8 их наяд төгрөг болсон. Харин төсвийн хөрөнгөөр хийх хөрөнгө оруулалт үндсэндээ байхгүй. Батлагдсан төсвөөр бол ердөө 35 тэрбум төгрөгийг хөрөнгийн зардалд гаргахаар болсон. Гэтэл өнгөрөгч пүрэв гаригт тус яамнаас 160 гаруй тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг вексельгарган санхүүжүүлж, дуусаагүйцарцсан гэгдэхбарилгуудын асуудлыг шийдэх болсноо зарласан юм. Ингээд векселийн санхүүжилтийг давхар тооцвол төсвийн хөрөнгө оруулалт 190 гаруй тэрбум төгрөгт хүрч байгаа юм. Энэхүү векселийн зардлыг нэмж тооцвол, алдагдалулаан гэрлээр л 660 тэрбум төгрөгт хүрэх нь. Дээрээс нь орлогын бүрдэлт хангалтгүй байвал он дуустал төсвийн нөхцөл байдал тун хэцүүдэх нь. Мөн манай стратегийн голлох бүтээгдэхүүн болох нүүрсний зах зээлдэнэ он гарсааролигтой өөрчлөлт гараагүй, мөн зэсийн үнэ буурч эхэлснээр цаашдаа төсвийн алдагдал эрс нэмэгдэх бодит эрсдлийг бий болголоо. Энэ байдал ужгирвалтөсвийн байгууллагуудын цалинг тавих, тэтгэвэр, халамжийн санхүүжилтийгч өгөхөд хүндрэлтэй болно гэх мэдээлэл дуулдах боллоо. Ямартай ч Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбат "Ямар ч тохиолдолд цалин, тэтгэврийг тавьж чадахгүй хүртэл хэмжээнд хүрэхгүй” хэмээн мэдэгдсэн.Гэхдээ энэ нь тайвширч болно гэсэн үг биш. Одооноос дутагдах орлогыг хэрхэн санхүүжүүлэх асуудалд анхаарах ёстой байх. Засгийн газраас төсвийн орлогыг бүрдүүлж, зарлагыг санхүүжүүлэх зорилгоор гадаад улсын зах зээлд нэг тэрбум хүртэлх ам.долларын бонд гаргахаар болсон. Үүнээс одоогийн байдлаар БНХАУ-ын зах зээл дээр нэг тэрбум юань буюу 160 гаруй сая ам.доллартай тэнцэх бондыг гаргаад байна. Мөн Ерөнхий сайд АНУ-д айлчлах хүрээндээ Дэлхийн банкнаас 100 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээл авах гэрээнд гарын үсэг зурсан билээ. Үлдсэн 800 гаруй сая ам.долларын бондыг ойрын хугацаанд, зах зээлийн тааламжтай үеийг ашиглан гаргана гэдгийг Сангийн яам мэдэгдэж байгааюм.Албанынхан байр суурь болон бодит байдалд дүгнэлт өгөхөд ийм байна. Цаашдаа хэрхэхийг харж л сууя.

Ж.ЧИМЭГ