Rio Tinto болонTurquoise Hill Resources компанийн цахим хуудснаа мэдээлснээр уг гэрээнд нийт 4.4 тэрбум ам.долларын санхүүжилт хийхээр болж байгаа юм. Олон улсын 14 банк, санхүүгийн байгууллагаас авах энэ зээлийг буюу санхүүжилтийн гэрээг "хүлээн авах” ёслол өнөөдөр "Шангри Ла” зочид буудалд болно.

Одоогоос 12 жилийн өмнө буюу нэг үеийн өмнө, 2003-2004 оны зааг. Их өрийг дарж монгол түмэн бөөн баяр болж билээ. Монгол Улс ОХУ-д төлөх 11.3 тэрбум шилжих рублийн өрийг 98 хувь хөнгөлүүлж, үлдсэн 250 сая ам.долларыг нэг удаагийн шилжүүлгээр төлснөөр Монгол улс 70 жилийн турш тавьсан зээлээ дарсан гэдэг. Энэ нь ч Намбарын Энхбаяр болон тухайн үеийн МАХН-ын 2004 оны сонгуулийн гол "хөзөр” болж билээ.

Гэтэл долоон жилийн дараа өнөөх өрийн үлдэгдэл өндөлзөж сандаргасан. Энэ талаар "зохицуулахаар” тэр үеийн Ерөнхий сайд С.Батболдын 2010 оны арванхоёрдугаар сарын 13-16-ны өдрүүдэд ОХУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр улсын Сангийн сайд Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрт гарын үсэг зурж баталгаажуулсан юм. Хэлэлцээрт зааснаар манай улсын өр болох 174.2 сая ам. доллараас 97.8 хувийг хүчингүй болгож, үлдэх 3.8 сая ам долларыг манай тал хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болсноос эхлэн 30 хоногийн дотор нэг удаагийн мөнгөн төлбөрөөр Оросын талд төлснөөр их өрийн асуудалд цэг тавих юм. Энэ мөнгийг 2011 оны улсын төсөвт тусгасан байна” хэмээн мэдээлж байсан. Түүнээс хойш таг чиг. Бодвол өрийн үлдэгдлээ дарж дуусгасан байх болтугай. Ямартай ч дээрх их өрийн асуудлууд тухайн үедээ л улс төрийн үүргээ бүрэн дүүрэн биелүүлсэн юмдаг.

Харин одоо бол их өр тавьж чадсан нь ялдаг болсон. Жишээ нь 2009 онд Ерөнхий сайд С.Баярын үед Оюутолгойн гэрээнд гарын үсэг зурж, ойрд үзэгдээгүй олон оронтой тоо бүхий пайз тэвэрсэн хүмүүс баярлалдаад гүйж явсан даа. Зарим нь одоо өөр хэргээр ял эдэлж байгаа л даа. Харин зарим нь одоо болтол усанд хаясан чулуу шиг алга болчихсон. Эсвэл "Би улс төрд дургүй ш дээ” гэх нь холгүй амбийцгүй царайлж нүүр буруулах болсон. Гэвч тэдний зарим нь Чилид загасчилж явсан гээд бодохоор манай улс тэр үед, тэр өдрүүдэд, тэрүүхэн хүрээндээ гайхалтай баяжсан бололтой байдаг юм.

Оюутолгойн гэрээ баталгаажсанаар хэн хожсон, хохирсон гэж ярих үндэслэлгүй болчихсон л доо. Учир нь "хам хэрэгтэн болгох” тактикаар бараг иргэн бүртээ хүчээр шахам нааж тараасан. Хэн нь түрүүлж нэг саяыг тараана, нөгөө нь 1.5 саяыг тараана гэсэн нь чухал биш. Арга нь ижил юм шүү дээ. Түүнээс хойш АН, МАН ч сонгуульд үргэлж "ана мана” үзэлцэн эн тэнцүү суудал авах болсон. Ингээд С.Ганбаатар гишүүн тэргүүтэй бие даагчид болон "жагсдаг байсан экс гишүүд”-ийг эс тооцвол Оюутолгойн талаар "муу үг” унагахаа больж, тухайн үеийн Сангийн сайд С.Баярцогт гэгч хосгүй ухаантны дэлхийд байхгүй арга болох олон мянган хувьсагчтай аргаар тооцож явах болсон. Тооцож ч гэж дээ, хэзээ ч хариу нь үл гарах тоог бодоод ч яах юм бэ гээд мартацгаасан.

Одоо УИХ-д С.Ганбаатар, Г.Уянга нарыг эс тооцвол юу юугүй Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэгээс Оюутолгойн гэрээний талаар асууж лавлаад байх гишүүн бараг үлдээгүй. Асуусан нь тэнэг, эсвэл популист болж таарна. Түүний оронд сонгогчдоо энэ талаар асуухад нь хариулттай байхын тулд Ерөнхий сайдын сүүлийн үед өгсөн хариултуудыг "өөрийн болгон” цээжилж суух нь өлзийтэй биз.

Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг чуулганы танхимд энэ талаар хариулахдаа "Хамгийн гол олон улсын нэр хүнд бүхий 14 банк, санхүүгийн байгууллагуудаас хамгийн багаар бодоход 4,2 тэрбум, нийтдээ 6 тэрбум ам.долларын санхүүжилтийг татах болно. Ямар зарчмыг баримталсан бэ гэвэл, Оюутолгойн компанийн хөрөнгө оруулагчид нь Монгол Улсын хууль, тогтоомжийг дээдэлж, үйл ажиллагаандаа байнга мөрдөн ажиллах бөгөөд хөрөнгө оруулалтын гэрээ хүчин төгөлдөр болж байх үед Монгол Улсын Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлийн хүлээн авсан Оюутолгой төслийн техник, эдийн засгийн үндэслэлд туссан өгөөжийн харьцаа манай тал 53 хувиас дээш хувь байхыг хадгалахыг албажуулсан болно.

Онцлох зүйлүүдийн хувьд менежментийн төлбөрийг далд уурхайн бүтээн байгуулалтын үед 6 хувиас бууруулж, бодитойгоор 4,5 хувь дээр очихоор байгаа. Харин далд уурхайн бүтээн байгуулалтын зардалд 6 хувь байсныг 3 хувь болгож бууруулсан байгаа. Ингэснээр жил бүр хамгийн багаар тооцоход 10 орчим сая ам.доллар, төсөл үргэлжлэх хугацаанаас шалтгаалаад нийт 1 тэрбум хүртэл ам.долларын бодит хэмнэлтийг Оюутолгой компанийн хувьд бий болгосон. 

Мөн ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг Монгол Улсад мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжийн жишгийн дагуу төлүүлэхээр болсон. Ингэснээр олон сар үргэлжилсэн маргааны нэг гол сэдэвт цэг тавьсан болно. Түүнчлэн өмнөх жилүүдийн гүйцэтгэлийн зөрүүг нөхөн төлүүлнэ. Ингэснээр төслийн хугацаанаас хамааран мэргэшсэн дүнгээр дор хаяж 810 сая ам.долларын орлогыг баталгаажуулсан. Зардлын хяналтыг сайжруулах үүднээс Монголын тал буюу цөөнхийн зүгээс хөрөнгө оруулалтын болон худалдан авахтай холбоотой шийдвэр гаргах, хянах ажиллагаанд шууд оролцдог тогтолцоог шинээр бүрдүүлсэн. 

Тус төлөвлөгөөний салшгүй нэг хэсэг болон энэ шинэ бүтэц албажсан байгаа. Тус төслийн санхүүжилт нь монголын талын эзэмших 34 хувийг огт хөндөхгүй. 2009 оны гэрээг хөндөхгүй гэсэн зарчмыг баримталж ажилласан. Шинэ төлөвлөгөөгөөр бид нар далд уурхайн бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх асуудлаар хийсэн байгаа. Өөрөөр хэлбэл Монголын талын 34 хувийг баталгаажуулсан бөгөөд далд уурхай ашиглалтанд орсноор хувь нийлүүлэгчдийн хүртэх шууд ба шууд бус өгөөж баталгаажих юм. 2014 онд үүссэн татварын маргааныг Олон улсын арбитрт очилгүй шийдвэрлэнэ. 30 сая ам.долларын татварын актыг манай талд ашигтайгаар шийдвэрлэсэн байгаа. Төслийн санхүүжилтээс хийгдэх бүтээн байгуулалтын ажлын хүрээнд жил бүр дунджаар 1.2 тэрбум ам.доллар, нийт 9 тэрбум ам.долларын нэмэлт өгөөж манай улсын эдийн засагт орно гэж үзэж байгаа. Өмнөговь аймагтай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд жил бүр 5 сая ам.долларыг орон нутгийн хөгжилд зориулан зарцуулж байхаар тохирлоо. Дотоодын ханган нийлүүлэгчдэд давуу эрх олгох бөгөөд худалдан авах, төсөл шалгаруулах ажиллагаанд Монголын талын хяналтыг нэмэгдүүлсэн” гэж хэлсэн.

Ерөнхий сайдын хэлсэн энэ үг өнөөдөр баталгаажих санхүүжилтийн хүрээнд үнэ цэнээ алдсан болов уу, үгүй юу гэдгийг сануулахын тулд дахин дурдлаа.

Харин энэ оны аравдугаар сарын 9-нд Ерөнхий сайд "Дубайн гэрээ” хочит Оюутолгойн санхүүжилтийн гэрээний асуудлаар УИХ-ын гишүүдэд дахин "байцаагдсан”. Энэ үеэр "анти-Оюутолгой” С.Ганбаатар гишүүн "Та нар Монголын газар нутгийг барьцаанд тавьчихсан. 6 тэрбум ам.доллар Монголд орж ирэхгүй. Энэ 6 тэрбум ам.доллараа эхлээд өрөндөө төлнө гээд биччихсэн байна. Миний ярьж байгаа зүйлд худлаа зүйл байвал шууд хэлээрэй” гэж асуусан. Хариуд нь Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг "Та харин ганц л зөв ярилаа. Энэ асуудлыг үнэхээр татварын байцаагч нар л ярих ёстой байхгүй юу. Яагаад энд Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүд ярьж байх ёстой гэж” хэмээн амыг нь тагласан. Гэвч чуулганы танхимд татварын байцаагчдыг уриад Ерөнхий сайд энэ талаар хариулсан нь үгүй. Мөн энэ үеэр Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг "Тийм учраас Оюутолгойн далд уурхайн хөрөнгө оруулалт 11 дүгээр сараас ашгаа өгөөд явна. Та бол засрахгүйгээр Оюутолгойг шүүмжлэгч. Үг хэлэх болгондоо ямар ч сэдвийг Оюутолгойтой холбодог. Би бас засрашгүйгээр Оюутолгой Монголд ашигтай гэж итгэдэг. Үүний төлөө ажиллаж байгаа. Оюутолгой цаашдаа ямар нэгэн улс төргүйгээр урагшлаад явах ёстой” гэсэн юм. Түүний хэлсэн "арваннэгдүгээр сард өгөх ашиг” өнөөдөр ийнхүү бодитоор ирж буй бололтой. Гэвч Н.Энхбаярын "их өрийг дарсан” шиг үр нөлөөг ирэх сонгуулиар Ч.Сайханбилэгт, түүний намд авчрах "их өр авчирсан” гавьяа болж чадах болов уу. Энэ талаас нь харахад Оюутолгойг улстөржүүлэхгүй байх нөхцөл даанч алга. Улстөрчдийн гавьяа, улстөрчдийн гай аль нь ч байлаа гэсэн эдийн засагт өнөөдөр үр ашигтай, ирээдүйд эрсдэлтэй гэдэг нь л харагдаж байна.

М.Зэндмэнэ