Монголын эдийн засгийн авралын гарц, ер нь монгол хүн болж төрсний аз завшаан хэмээгдэж шуналт "ХАР ТОЛГОЙ” бүрийн шуналын галыг өрдөж, дэлхий дахины  анхааралд өртөж байсан орд бол Оюутолгой юм. Нэр нь хүртэл цаанаасаа нэг нүнжигтэй гэж ирээд л их шуурцгаасан. Манай өвгөд дээдэс газар усны нэрийг зүгээр нэг өгдөггүй нь нээрээ ч Эрдэнэт, Оюутолгой хоёроос анзаарагдана.  Тохиолдол уу, үнэн суу билэг  эдгээр нэрийг өгсөн үү гэдэг нь тааварлашгүй. Оюутолгойн их ордын талаар яриа гарч эхэлсэн цагт Монголчууд шууд л цөөхөн хэдэн хүндээ дэлхийн том ордын алт зэсийг хуваагаад, зах зээлийн ханшаар үржүүлээд жигтэйхэн их мөнгөн дүн горьдоод суучихсан нь мордохын хазгай гэдэгчлэн анхнаасаа сэтгэлгээний буруу үндэс тавьсан. Чухам ийм буруу сэтгэлгээгээр энэ ордод хандсан хандлага өнөөдрийн гэрээ хэлцлийн буруу зөв гэсэн дуусашгүй их маргааны суурь юм. Ийм буруу хандлага дээр гаднын хөрөнгө оруулагчид ч хэрхэн яаж тоглох хангалттай туршлагатай болсон байна. Манайхны түүхтэй тун адил үйл явц баруун Африкт орших Бүгд Найрамдах Гвиней улсад хэрхэн өрнөсөн талаар нийтлэлч Баабарын бичсэн нэг нийтлэл байдаг. Тэр нийтлэл дээр "...Сорбон энэ тэр төгссөн тэр байтугай доктор болсон харууд нэлээдгүй. Өнөөдүүл нь Гвиней ухаан гэгчийг ярьж тооны машинаар бичиг үсэггүй ард түмэн нь байтугай өөрснөө ойлгохгүй олон оронтой тоо гарган түүнээ доллароор нэг тооцоод л, еврогоор нэг тооцоод л, япон иенд хувиргаад л, орос рубль, хятад юаниар хариуг нь гаргаад л. Аль болох болох олон тэгтэй тоо гаргаад л. Сорбонд таван жил сураад тогтоосон юм нь энэ! Ингээд Гвиней ориг ухаанаар бодсоны эцэст Рио Тинтогоос салах, байгуулсан 2003 оны гэрээгээ цуцлахаар 2010 онд тогтжээ. Төмрийн хүдрийг хүрздээд л 650 км-ийн цаана орших далайн боомт руу шидээд байх бололтой юмаа. Хэдэн ачааны машин байхад л болно гэнэ. Гвинэйг тойроод баахан ядуу орнууд байгаа шүү дээ, бүгдэд нь дайсагнаж эхэлсэн. Огт ашиглаж эхлээгүй баялгаа харамлан, тэднийг ирж хөрөнгөнөөс нь хуваалцаж магадгүй гэж урьдчилан хардаж эхэлж байгаа нь тэр. Гвинэй эх орондоо хэн нь илүү хайртай вэ гэсэн уралдаан орон даяар өрнөв. Мэдээж энэ далимд хэн урвагч, гадаадын хөлсний нохой болохыг тогтоож таарна. Уншиж бичиж чадахгүй хэвтэж улс орон даяараа геологи менерологи, уул уурхайн дээд зэргийн мэргэжилтэн болох нь тэр. Орон оронгоор нь алдах боловч таслалаас хойш олон тэг бүхий нарийвчлалтай тоог үсэг таньдаг болгон тооцоолон бодно. Хүн бүрийн хариу олон оронгоор хоорондоо зөрнө. Гайхамшигт ориг Гвиней хар ухаан. Тэд лав тэнгэрээс гаралтай байх. Албан ёсны шашин нь лал мөргөл, гэхдээ амьдрал дээр бөө ноёрхдог...” гэсэн байна. Яг л манайд өрнөж буй үйл явдлын Африк хувилбар. Бидний дунд ч эх орондоо хайртай нэрийн доор олон арван тэгтэй тоогоор ард түмний шуналын галыг өрдөж нэр хүнд хөөгсөд цөөнгүй бий. Тэр тусмаа Гвинейд сонгуулийн дуулианаар мөнөөхөн төмрийн ордын талаарх дуулиан эрс нэмэгддэг шиг манайд ч мөн сонгууль ойртсон энэ цаг үед Оюутолгойгоор оролдох "Эх орончид”, дөрвөн үйлдлээс илүүг мэдэхгүй математикчид олширч байна. Уг нь бол энэ орд Монголын ирээдүйн, хөгжил дэвшлийн цор ганц найдвар биш. Мөн байлаа ч бид биш болгох замд нь оруулчихсан.

        Энэ ордын дээр өрнөж буй бүтээн байгуулалт нь харин дэлхийн төвшний туршлага мэдлэг олгох мега төсөл гарцаагүй мөн. Харьцангуй богино хугацаанд хийгдэж буй бүтээн байгуулалт. Богино хугацаа гэх ойлголт Мега гэх үгтэй нийцэж өгдөггүй нэг зовлон бий. Тэгсэн мөртлөө  хугацаа алдах нь мөн Мега төсөлд дампуурлын сүүдэр тусгах гээд байдаг талтай. Тун сайн бодож боловсруулсан Мега төсөл цаг хугацаандаа хэрэгжиж эхлэх, хэрэгжиж дуусах шиг сайхан зүйл хаа байх билээ. Гэвч нөхцөл байдал, боломж бололцоо, Популистууд тийм боломж олгодоггүй жамтай. Оюутолгой ч тэр жамыг тойрч биш дайрч гарч байна. Дээр нь хонх нь дуугарахаар дамар нь таг гэдэгчлэн энэ эдийн засгийн байдал, түүхий эдийн ханш зэрэг нэг л биш...

        Улс төржилт дундаас бизнесийн эрүүл орчин, өндөр үр ашиг хайн бэдрэх Оюутолгой төсөл бол Монголын хамгийн том мега төсөл юм. Өнөөдөр нэмэлт судалгаа, шинжилгээ хийж Оюутолгойн ордын хүдрийн талбайн цар хүрээг шинэчлэн тогтоох, хүдрийн нөөцийн тоо хэмжээ, чанарыг баталгаажуулах ажил үргэлжилсээр байна. Уурхайн насыг анхлан дөч орчим жил хэмээн таамаглаж байсан бол өнөөдөр 100 гаруй жил ашиглах нөөцтэй хэмээн тооцоолж байна. Арвин их нөөцтэй эдгээр бүлэг орд нь дэлхийн зэс, алтны шилмэл таван ордын нэг юм. Аж үйлдвэржсэн улс болохыг зорьж асан тэртээ социализмын үед Монголын геологичид тухайн үеийн Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдтэй хамтран олон арван геологи хайгуулын ажил хийж байсны үр дүнд говийн бүс нутагт их хэмжээний зэсийн орд байж болзошгүйг анхлан тогтоосон байдаг. Анхлан зөвлөлтийн эрдэмтэн Я.Петрович бараг жаран жилийн өмнө буюу 1957 онд Ханбогд сумын нутаг дэвсгэр дээр судалгаа хийгээд "шаварлаг занар, элсэн чулуулагт зэсийн хүдэржилт байна” хэмээн тогтоосон нь энэ том ордын анхны түүхийг эхлүүлсэн юм. Харин өнөөгийн дайтай дэлхийн том орд болохыг 1980-аад оноос эхэлсэн судалгаан дээр тулгуурлаж 1990-ээд оны дундуур Канад, Австралийн судлаачид үргэлжлүүлсэн ажлын шууд үр дүнд 2001 онд "Айвенхоу Майнз” компани олж тогтоосон байдаг.

Хамгийн том Мега төслийн тоон үзүүлэлтүүд