Манайхан үл үзэгдэх гар гэж их ярих. Бараг л хулгай хийчихээд тэрийгээ "үл үзэгдэх гар” авчихсан шахуу тайлбарлах. Ийм утгагүй тэнэг юм байхгүй л дээ. Чөлөөт капитализмын эхэн үеийн үл үзэгдэх гар алга болоод их удаж байна. Манайхан Адам Смитийг анх удаа дөнгөж одоо уншиж байгаа улсууд чинь аргагүй ш дээ. Иймээс Оросын эдийн засгийн аналитик М.Хазины бичсэн өөрийн өртгийн тухай хамгийн хялбар, хамгийн "тэнэг хүн” ч ойлгохоор нэгэн товч өгүүллийг орчуулснаа хүргэж байна…

Өөрийн өртгийн бүтцийн тухай
Өнөөгийн зах зээлийн онцлогийн тухай ярихийн өмнө "зах зээлийн үл үзэгдэх гарын” тухай хэдэн үг ярих хэрэгтэй юм. Энэ сэдвээр нэлээд олон шог яриа байдаг ба Штирлиц, Василий Иванович (Чапаев) хоёр хоёр тийш харан ууртайгаар тамхи татан зогсоно, энд Адам Смитийн нөгөөх "гар” орчихсон гэх үндэслэл байгаа гэнэ гэсэн шог байдаг юм.

Юуны өмнө сонгодог чөлөөт зах зээлийг аваад үзье. Тосгоныхон хөдөлмөрийнхөө бүтээгдэхүүнийг (өргөст хэмх, улаан лооль, төмс гэх мэт) авчирч зуслангийнхан болон амрагчдад зардаг лангуу бүхий газар манайд тун олон бий. Энэ газрын амьдрал төгс, рэкетчид болон бусад түшмэл байхгүй, энд үнэ урсгалаараа тогтдог. Ингээд энэ системд янз бүрийн нөхцөл байдлыг харгалзсан (бүтээгдэхүүний чанарын бага зэрэг ялгаа болон аль нэгэн худалдагч үлдэгдлээ хурдан зарж захаас харих гэх мэт) нэгдмэл үнэ маш хурдан тогтоно. Энэ бол зах зээлийн "үл үзэгдэх гар” юм.

Хэрэв ийм зах дээр бөөний бараатай хүмүүс ирж, демпинг хийж (өөрөөр хэлбэл урсгалаар тогтсон үнийг бууруулж) эхэлбэл ийм зах зээлийн бүх бүтэц маш хурдан эвдрэх бөгөөд эсвэл захаас хөөгдөнө, эсвэл бие даасан худалдагч нарыг хөөнө.
Энэ зах зээлд төр оролцож болно, жишээлбэл, зах дээр төрийн дэлгүүр ажиллуулж (Зөвлөлт Улс шиг ) нам үнэ тогтоож болно. Энэ дэлгүүрт бүтээгдэхүүн байна, гэхдээ их биш, гэхдээ үнэ хэт өсгөхийг энэ дэлгүүр зөвшөөрөхгүй. Үнэ бууруулахгүй байгаа, бүх худалдагчдаас татвар авдаг рэкетирүүдийн нөхцөл байдлын тухай би огт ярихгүй байгаа, энд гар, гаднаас нь харахад үл үзэгдэх гар байх нь мэдээж хэрэг, гэхдээ энэ бол зах зээл биш нь бас л мэдээжийн хэрэг.

Одоо хөдөлмөрийн хуваарийн түвшингийн өсөлтийг төсөөлөөд үзье. Ингэвэл зарчмын шинэ асуудал үүснэ. Учир нь худалдан авагчид эцсийн биш болж, харин завсрын болж байна. Өөрөөр хэлбэл үнийг тооцохдоо зөвхөн өөрийн бодол санааг биш, харин хожим энэ бүтээгдэхүүнийг худалдан авах тэр хүмүүсийн бодол санааг харгалзах, тэднийг худалдааны бүрэлдэхүүн хэсэгт оруулж тооцох ёстой болж байна. Энд "зах зээлийн үл үзэгдэх гарт” үйл ажиллагааны шинэ талбар бий болж байна.
Эцсийн зах зээлд аль нэгэн бүтээгдэхүүн (үйлчилгээ) зарахад түүний үр дүнгээр бий болсон мөнгийг үйлдвэрлэлийн гинжийн бүх оролцогчид өөр хоорондоо хуваадагт гол асуудал байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл таваар эцсийн худалдан авагчид очихоос бүр өмнө биет байдлаар нэгэнт төлөгдчихсөн байдаг нь мэдээж хэрэг ба гэхдээ аль нэгэн байдлаар хуваарилалт явагдчихсан байдаг юм. Ингээд: түүнийг яаж хуваадаг вэ ? гэсэн асуулт үүсч байна. Ингээд "зах зээлийн үл үзэгдэх гарын” адил тэнцүү нөхцөлд үйлдвэрлэлийн үе шат бүрт ашиг ойролцоогоор адил байх ёстой. ? Юмыг яаж мэдэхэв давтаад хэлье: чухамхүү ашиг, харин орлого биш шүү !

Хэрэв аль нэг салбарт ашиг хэт бага байвал харгалзах үйлдвэрлэгч зах зээлээс явж, уг таваар ховордож, түүний ашиг болсон үнэ өснө. Хэрэв ашиг хэт их бол харгалзах сектор руу шинэ үйлдвэрлэгчид тэмүүлж, ингэхээр ашиг болсон үнэ буурна.
Тодорхой арилжааны үнэ "тэнцвэртэй” байна гэж практик дээх хэзээ ч байдаггүйд анхаарах хэрэгтэй. Гэхдээ тэр нь аль нэгэн байдлаар тэрхүү "үл үзэгдэх гараар” тодорхойлогдох ямар нэг тэнцвэрт төлөв байдлыг тойрон цаг үргэлж баланслагдаж байдаг. Гэхдээ ийм үлгэрийн юм шиг зураглал биднийг зарим нэг бусад хүчин зүйлийг тооцох хүртэл л үйлчилдэг.
Энд чухамхүү санхүүгийн сектор үйлчилж эхэлдэг. Эцсийн бүтээгдэхүүний төлөө завсрын зах зээлийн бүхий л гинжийг бүрдүүлсний дараа хүчтэй төлдөг гэж би нэгэнт дурдсан.
Учир нь бодит үйлдвэрлэгч удаан хүлээж чадахгүй, хэн нэгэн түүнд төлөх хэрэгтэй. Энэ нь голдуу эсвэл үйлдвэрлэгчид, эсвэл худалдан авагчид зээл өгдөг банк байдаг юм. Банк өртөг тодорхойлох үедээ өөрийн хувийн эрх ашгийн үүднээс л хандана.
Жишээлбэл, банк аль нэгэн үйлдвэрлэгчид ихээхэн зээл өгсөн бол өөрийн мөнгөнд асуудал үүсгэхгүйн тулд энэ үйлдвэрлэгчийн зарж буй бүтээгдэхүүнийг заруулах сонирхолтой байна. Урвуугаар энэ үйлдвэрлэгчийн өрсөлдөгчид саад болохыг хичээнэ.
Ийм байдлаар ашгийн жигд хуваарилалтын үйл явцад худалдааны гинжийн замд байгаа том том компаниуд оролцоно. Сонгодог жишээ нь: бодит үйлдвэрлэгчдийн "өлсгөлөн боодлыг” гартаа атгаж, худалдааны үнийг өсгөж, ингэснээрээ худалдааны гинж дэх ашгийг өөртөө ашигтайгаар хуваарилдаг хөдөө аж ахуй дахь зуучлагчийн монополь болно.

Гэхдээ ийм нөхцөл байдлын үр дагвар нь зүсэн зүйлийн санхүүгийн болон эдийн засгийн холион бантангийн зүгээс (пертурбаци) үйлдвэрлэлийн бүхий л системийг хамааралт байдлыг эрс нэмэгдүүлсэн явдал байдаг. Учир нь үйлдвэрлэлийн гинжин дэх өртгийн бодит хуваарилалт мөнөөх нэрд гарсан тэнцвэрт байдлаасаа улам бүр холдон алсардаг юм.
Хэрэв гэв гэнэт зээлийн өртөг өсч эхэлбэл (үйлдвэрлэлийн системийн хувьд цэвэр гадаад хүчин зүйлтэй холбоотойгоор), хэрэв гэв гэнэт эцсийн эрэлт унавал системээс хамгийн бага ашиг олж буй хамгийн сул хэсэг "тасран салж” эхэлнэ. Энэ нь ажилгүйдэл ихсэх, эрэлт буурах, гэх мэтэд хүргэдэгт асуудал байгаа юм биш. Асуудал үйлдвэрлэлийн бүх гинж тасарч, зүгээр л нэг явцуу цоорхой биш, туулан гарахын аргагүй ангал үүсдэгт байгаа юм.
Энэ үед олон жилийн турш "шударга бус” (жигд хуваарилалтын үзлийн үүднээс) ашиг хүртэж ирсэн хүмүүсийн ухамсарт чанарт найдах нь ихээхэн гэнэн хэрэг болно. Тэд одоохондоо юу өөрчилж чадахгүй гэдгийг ярихгүй юмаа гэхэд үйлдвэрлэлийн системийн гадна оршдог, тэр тусмаа хангалттай хийсвэр төсөөлөл бүхий хүмүүс болон бүтэцтэй хангалттай хатуу үүргээр холбогдсон байгаа. Энэ нь ч бас бүх зүйл биш юм.

Эцсийн эрэлтийг (хэрэглэгчдийг) зээлээр урамшуулах нь бас нэгэн өвөрмөц эффект бий болгодог. Энэ нь "нэр гарсан” тодорхой сегментэд эрэлт төвлөрөхөд хүргэдэг. Хэрэглээний янз бүрийн түвшинд тохирсон янз бүрийн сегментүүд байдаг. Харин төвлөрөл бол яг өөрийн товлосон газартай байдаг. Энэ нь бас л ноцтой аюул үүсгэдэг.
Эдгээр сегментүүд завсрын эрэлтийн ихээхэн хэсгийг өөртөө дахин хуваарилж, чингэхдээ нийлүүлэгчид чухам энэ хэсгээс голдуу дээд ашгаа олдог. Улмаар энэ хэмжээ эрс багасах нь ашгийн бууралтыг эрсдэлийн түвшингөөс доош ороход хүргэж ч болно, хэрэв бусад худалдан авагчид ерөөсөө худалдан авалтаа бууруулаагүй тохиолдолд ч ийм бууралт болж болно. Үүний үр дүнд бид үйлдвэрлэлийн бүх систем задрах өндөр эрсдэлийн нөхцөл байдалд ахиад л орчихож байна.
Энд өгүүлсэн эрэгцүүллийг орчин үеийн эдийн засгийн механизм Адам Смитийн "зах зээлийн үл үзэгдэх гар” гэж нэрлэсэн тэр бүдүүвчтэй адилтгах юмаар тун бага гэдгийг нотлох цорын ганц зорилгоор үргэлжлүүлж мэдээж болно. Түүнчлэн энэхүү бүдүүвчийн тогтвортой байдлыг хангаж байсан загвар, сонгодог эдийн засагчдын дүрсэлж байсан тэнцвэрт системийг орчин үеийн хямрал нурааж байгааг үзүүлж болно. Гэхдээ энэ систем тодорхой бус шалтгаанаар өнөөдөр ч үйлчилсээр л байна…
Орчуулсан:
Судлаач Х.Д.Ганхуяг
2014 оны 03 дугаар сарын 27.