Эдийн засги

Манай улсын эдийн засаг хүндэрсэн гэдгийг бүгд хэлж байна. Энэ байдлаас гарах ямар бололцоо байна?

Монголчууд "Айлаас эрэхээр авдраа уудал" гэж ярьдаг.Тэгэхээр Монгол Улсын дотоодын нөөц бололцоо маш их байгаа. Бид уул уурхайн салбар хүнд байна гэж ярихаас илүү дотоодын томоохон бүтээн байгуулалтыг эрчимтэй явуулбал үр дүн нь уул уурхайгаас дутахгүй гарч болно. Тэр нь манай томоохон бүтээн байгуулалтын хийгдсэн төслүүд. Тухайлбал тээврийн салбарт төмөр замын асуудал, нийслэлд барих метро, эрчим хүчний салбарт ТЭЦ-5 цахилгаан станц, "Тавантолгой”-н цахилгаан станц, бусад томоохон аж үйлдвэр, паркийн төслүүд хэрэгжихгүй байна. Эдгээр төслүүдийг улсын мөнгөөр барихгүйгээр хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар барих боломж байгаа юм. Уул уурхайн байдал хүнд ч гэсэн энэ салбаруудын үйл ажиллагааг эрчимтэй явуулж, инноваци, шинэ технологитой холбоотой мэдээлэл технологийн хотхон гэх мэт төслүүдийг дэмжвэл эдийн засаг сэргэнэ. Хувийн хэвшлийн нөөц бололцоог сайн ашиглах, дэмжих шаардлагатай байна. Өнгөрсөн жил уул уурхай хунд байсан гээд барилгын салбарт мөнгө их орж ирсэн. Эдийн засгийн өсөлт зөвхөн барилгын салбарт өндөр гараад бусад салбарт төдийлөн сайн гараагүй.

Томоохон төслүүдийг хөдөлгөхийн тулд хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Хөрөнгө оруулалтын орчин ямар байна гэж та үздэг вэ. Манай улс хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг өнгөрсөн намрын чуулганаар баталсан. Гэвч үр дүн нэг л харагдахгүй юм?      

Хөрөнгө оруулалтын хууль, өнгөрсөн онд батлагдсан.  Энэ хуулийг хэрэгжүүлэх журам нь, дөнгөж өчигдөр гарлаа. Хууль батлагдсанаас хойш журам гарахгүй бас их хугацаа алдсан л даа. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид орж ирэхэд төрийн шийдвэр хүнд сурталгүй, хурдан байх ёстой. Ганцхан жишээ дурьдахад, ТЭЦ-5 цахилгаан станцын тендер дөрвөн жилийн өмнө зарлагдсан. Дөрвөн жил хөрөнгө оруулагчдын шийдвэрийг удаашруулж, ямар нэг байдлаар хойшлуулж, дахин дахин өөрчлөөд байхаар хөрөнгө оруулалт хийх бололцоо сул болчихож байгаа юм. Хөрөнгө оруулъя гээд мөнгөө бариад ирэхээр шийдвэрийг нь гаргаж өгөхгүй олон жил болдог байдал ажиглагдаж байна. Төмөр зам дээр гэхэд хувийн хэвшлийн компани 2012 оны тавдугаар сард зөвшөөрлөө авч, ажлаа эхэлсэн байхад зургаан сарын дараа шинэ Засгийн газар гарч ирээд, зөвшөөрлийг нь цуцалсан байх жишээтэй. Ажлаа эхлүүлээд явж байсан компани хохироод үлдсэн. Өнгөрсөн жил гэхэд "Чингис" бондын мөнгөөр хэд хэдэн ажил эхлэхээр болсон ч зарим компаниуд нь одоо болтол мөнгөө авч чадаагүй байсаар байна. Тухайлбал, "Ньюком" компани олон улсын нислэгийн зөвшөөрөл аван, нислэгээ үйлдэж байтал гэнэт нэг өдөр л нислэгийг нь цуцалчихсан. Гэтэл гаднаас үнэтэй том онгоц худалдаад авчихсан компани хохироод үлдэх жишээтэй. Хөрөнгө оруулалтын орчин жижиг, дунд үйлдвэрийн салбарт сайжирч байгаа байх, харин дээрх шиг томоохон төслүүдийн хувьд улстөр нөлөөлдөг юм уу, явц муутай байгаа. Тиймээс хувийн хэвшлийн томоохон төслүүд бугд царцанги байдалд орсон. Байгаа ч юм шиг, байхгүй ч юм шиг. Нөгөө талаас хийгдэж байгаа юм үндсэндээ байхгүй байгаа л даа. Дотоодын нөөц бололцоогоо ашиглаад бизнес, хөрөнгө оруулалтын орчинг сайжруулж, төрийн щийдвэрүүд нь хурдан гараад эхэлбэл болохгүй зүйл байхгүй.

Улс төр ороод томоохон төслүүд гацлаа гэж бодъё. Энэ Засгийн газар өөрийнхөө эхлүүлсэн ажлыг гүйцээх тал дээр хэр байгаа гэж харж байна?

Засгийн газрын хийж байгаа ганц том ажил нь "Гудамж" төсөл. Энэ төслийн хүрээнд тодорхой ажлууд хийгдээд явж байгаа нь сайн жишээ. Гэхдээ "Гудамж" төслөөс өөр төсөлгүй болчихсон юм шиг л харагдаад байгаа. Тиймээс бусад төслүүддээ анхаарал тавьж, дэмжих шаардлагатай байх.

Ер нь сая баталсан Хөрөнгө оруулалтын хуулийг та хэр сайн хууль болсон гэж дүгнэдэг вэ?

Сайн хууль. Харамсалтай журам нь саяхан батлагдсан болохоор өнгөрсөн зургаан сарын хугацаанд хэрэгжээгүй гэсэн үг. Хэрэгжээд эхлэхээр үр дүн нь тодорхой харагдах байх.

"Оюутолгой"-н далд уурхай зогсонги байдалд орсон нь эдийн засагт нөлөөлж байгаа нь мэдээж. Үүнийг дагаад ам.долларын орж, гарах урсгал буурсан нь валютын ханш өсч байгаагийн гол шатггаан гэж үзэх хүмүүс бий. Та үүнгэй санал нийлэх үү?

Ер нь Монгол Улсад ам.доллар, төгрөгийн харьцаа 2013 онд их хэмжээгээр өөрчлөгдсөн. Өөрөөр хэлбал, гаднаас орж ирж байгаа доллар эрс багасч, зах зээлд хэрэглэж байгаа төгрөг нь бараг гурван их наядаар нэмэгдсэн. Мэдээж "Тавантолгой" алдагдалтай, өртэй байгаа учраас гол найдвар нь "Оюутолгойн" байсан. "Оюутолгойн" нэгдүгээр ээлж хэвийн ажиллаж байгаа ч нийт ордын 80 гаруй хувь нь газрын гүнд байгаа. Газар доорхи ордоо ашиглахгүйгээр ил байгаа ордоо ашиглах юм бол хагас дутуу ашиглалт болно. Хөрөнгө оруулагчид, Монгол Улсын аль болох гүний ордоо ашиглах ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Гол маргаан нь төслийн анхны гэрээний зардал 20 хувиар өссөнд байгаа юм. Томоохон төслүүд дээр 20 хувь битгий хэл хоёр гурав дахин их зардал өсөх тохиолдол байдаг юм билээ. Анхны төсвийг 2008 онд хийж байхад 2012 онд 10-20 хувиар зардал өссөн нь үнэн боловч нөгөө талаас тийм том бүтээн байгуулалтыг богино хугацаанд говьд байгуулсан гэдэг нь технологийн гайхамшиг байсан. "Оюутолгой”-н үйлдвэр дэлхийн хамгийн том уул уурхайн төсөл болж яригддаг. Тиймээс энэ төслөө үргэлжлүүлэхийн тулд гүний ордоо ашиглаж, бүтээн байгуулалтыг цаашид үргэлжлүүлэх ёстой. Түүнийг дагаад маш их ажлууд гарч ирдэг. Ер нь Оюутолгойн ханган нийлүүлэгчдээр ихэвчлэн монголчууд байдаг шүү дээ. Сүүлийн үед нэлээн нарийн ажлуудыг нь хийдэг болсон. Ажлын фронт нэмэгдэж, ам.долларын урсгал нэмэгдсэнээр манай эдийн засагт эерэг нөлөө үзүүлэх ёстой юм. Одоогоор шийдвэр гараагүй байгаа ч хийх ажлууд их байгаа. Засгийн газар биднээс хамаарахгүй гэж байгаа ч Уул уурхайн яамаар энэ төсөл дэмжигдэнэ. Дараа нь Засгийн газар, Их хурал руу орох юм. Хийх ажил ихээхэн байгаа ч, тэр ажил нь өнөөдөр эхлээ ч үгүй байна.

Эдийн засаг хямралтай байгаа энэ үед үйлдвэржилтэд нэг их наяд төгрөгийг зарцуулахаар төслүүдээ шалгаруулж эхэллээ. Энэ нь зөв гарц болж чадах уу?

Ер нь бол 2013 онд Засгийн газарт таван их наяд төгрөг байсан. Бонд, төв банкны мөнгө байсан. Хэрэв тэр мөнгийг үйлдвэржилтэд хөрөнгө оруулсан бол энэ жилийн нэг их наяд төгрөг, өмнөх жилийн таван их наяд төгрөгөөс хамаагуй бага мөнгө болох байлаа

Энэ мөнгөөр зөвхөн нэг салбараа түлхүү дэмжих ёстой юу, эсвэл олон жижиг төслүудийг дэмжих нь эдийн засагт өгөөжөө өгөх үү?

Өрсөлдөх чадварын үзүүлэлтээр Монгол Улсын дундаж цалин 300400 ам.доллар байна гэж үздэг. Вьетнам улсын дундаж цалин 85 ам. доллар байдаг. Нэг жишээ дурдъя, бид цамц оёдог болъё гэхэд 85 ам.долларын цалинтай бэлэн оёдолчин авах уу, 400 ам.далларын цалинтай оёдолчин хөлсөлж авах уу... Мэдээж 85 ам.долларын цалинтай оёдолчин авна шүү дээ. Дээрээс нь Монголд цамц оёхын тулд даавуунаас нь эхлээд бүх материалыг нь импортоор авдаг. Импортоор оруулж ирэхдээ татвар, гааль, НӨАТ , тээвэрлэлтийн зардлыг нэмж, худалдаална. Тэгэхээр Вьетнам, Мянмяар ч юм уу гадны улс оронтой өрсөлдөхөд хэцуу болж байгаа юм. Импортын бараа орлуулах бутээгдэхүүнд хөрөнгө оруулснаас өөрсдийн давуу татыг апшглан хөрөнгө оруулалт хийх нь ашигтай. Монголын давуу тал бол байгалийн баялаг. Тухайлбал, мах, сүү, ноос, ноолуур, төмрийн хүдэр, зэс, нүурс гээд цөөхөн төрлийн бүтээгдэхүүнээ боловсруулаад өндөр үнээр худалдчихвал манай экспортын хэмжээ хэд дахин нэмэгдэнэ. Тэр мөнгөөр бид хүссэн зүйлээ импортоор худалдаж авч болно. Жишээлбэл, шатахуун, эм хоёр бол зайлшгүй импортоор авах шаардлагатай бүтээгдэхүүн. Их олон зүйл руу мөнгө цацвал үр дүнгээ өгөхгүй. Тэгснээс зэс хайлуулах нэг үйлдвэр төмрийн гангийн нэг үйлдвэр,нүүрс боловсруулах нэг үйлдвэртэй байхад л аж үйлдвэр хөгжөөд явчихна. Олон гжтлын цех байгууллаа гээд үйлдвэрлэл хөгжинө гэвэх их өрөөсгөл ойлголт. Юуг хөгжүүлэх вэ гэдэг хөгжлийн бодлого Монголд дутагдаад байна л даа.

Засгийн газраас зээл, тусламж, бонд босгох аргаар мөнгөтэй болж, үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа нь эдийн засагт нэмэр болсон уу. Сөрөг хүчний хувьд энэ нь хувийн хэвшлийнхэнд ачаа болж, эдийн засгаа татаж унагасан гэж онцлоод байгаа?

Бид өр ярихдаа гадаад өрийг их ярьдаг. Улсын өр ДНБ-ийн 60-70 хувьд хүрсэн. Монголбанкны тооцооллоор бол гадаад өр 17 тэрбулгам.доллар байна гэсэн. Сүүлийн хоёр жилд гадаад өр хоёр дахин ихэссэн. Үүнээс илүү өсгөх биш, үр өгөөжтэй ажил хийх нь чухал байна. Заавал гаднаас тэрбум тэрбумаар нь зээл авч, хэрэгтэй хэрэггүй зүйлд зарцуулахын оронд цөөн тооны үр өгөөжтэй зуйлд зарцуулах хэрэгтэй байгаа юм. Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн хүрээнд их хэмжээний зээлийг төгрөгөөр олгосон. Дээрээс нь гадаадын хөрөнгө оруулалт багассан энэ үед төгрөг, ам.долларын харьцаа маш их өөрчлөгдсөн. Ингэхээр ам.долларын ханш өсөх нь тодорхой. Анх үнэ тогтворжуулахад олгосон зэзл нь эргээд ханш өсөхөд түлхэц болоод, түүнээсээ болж энэ хөтөлбөрт хамрагдаагүй бусад барааны үнэ өсч байгаа нь одоо харагдаж байна. Валютын ханшийг алдана гэдэг манайх шиг үйлдвэрлэгч биш хэрэглэгч оронд сөрөг нөлөөтэй.

Энэ оны улсын төсөвт ам.долларйн ханшийг 1380 төгрөгөөр тооцож суулгасан. Гэвч өнөөдөр ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш 1770 орчим байна. Долларын ханшийг төсөвт суулгасан хэмжээнд барих бололцоо бий юу?

Валютыг тодорхой хэмжээнд барих боломж бий. Гэхдээ тэр боломжийг бий болгохын тулд экспортыг нэмэгдүүлэх, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёстой. Өнгөрсөн наадмын дараагаас үүссэн эдийн засгийн нөхцөл байдал зарчмын хувьд өөрчлөгдсөн зүйл алга байна. Нүүрсний зах зээл хүнд, "Оюутолгой"-н эхний ээлж ашиглалтад орсон хэвээрээ үед төгрөгийн ханш унаж байсан. Одоо ч ханш унасан хэвээрээ л байгаа.

Ер нь манай улсын эдийн засгийн өнөөгийн байдлыг хямрал гэх үү, хүндрэл гэх үү?

Эдийн засагчдын тодорхойлолтоор хямрал гэж нэрлэхгүй байгаа юм. Эдийн засгийн өсөлт өнгөрсөн жил өндөр гарсан, энэ жил ч гэсэн өндөр гарч байгаа. Салбараараа авч үзвэл өнгөрсөн жилийн өсөлт зөвхөн барилгын салбарт л бий болсон. Бусад салбарын хувьд ямар өсөлт гарах вэ гэдгийн хэлэхэд хэцүү. Энэ жилийн хувьд нүүрсний салбар сэргэж магадгүй, зэсийн өсөлт нэгдүгээр улиралд өндөр гарах боловч хоёрдугаар улиралд өнгөрсөн жилийхээс илүү гарч чадахгүй байх. Тэгэхээр томоохон төслүүдээ дэмжээд явбал 2-3 тэрбум ам.долларын нөөцийг оруулж ирэх боломжтой. Одоогийн нөхцөл байддыг хямрал гэж хэлж болохгүй ч нийтлэг хүндрэлүүд олон салбарт даамжирч эхэлж байна. Яагаад гэвэл 2013 онд уул уурхай уналтад орсон ч гаднаас их хэмжээний мөнгө зээлж, барилгын салбарын өсөлт гарсан байсан. Энэ жилийн хувьд тус салбар цацах мөнгө, нөөц нь багассан. Мөн цаасан мөнгийг нэмж хэвлэх боломжгүй болсон. Одоогийнхоос их хэмжээгээр цаасан мөнгө хэвлэвэл инфляци баригдахгүй. Дотоодын мөнгөний нийлүүлэлтээс болж үнэ өсөх явдал гарч болзошгүй. Энэ нь эхнээсээ илэрч байна. Тухайлбал, өнгөрсөн намраас өндөгний үнэ нэмэгдсэн. Дотоодын өндөг импорттой холбоогүй хэрнээ үнэ өсч байгаа нь мөнгөний бодлогоос холбоотой үнийн өсөлт үүсч магадгүй гэдгийг харуулж байгаа юм.

Б.ЭНХЖАРГАЛ