Монгол Улс газрын тос боловсруулах 2.5 сая тонны үйлдвэр байгуулснаар дотоодын хэрэгцээгээ хангаад зогсохгүй экспортолно.

Зүй тогтол, харилцан хамааралгүй 2010, 1000, 400 гэсэн тоо танхимын төвд байрлах самбарын голд зурайна. Хүчээр холбочихсон мэт эдгээр тоо ямар нэг зүй тогтол өгүүлж буйг тайлахаар самбарыг ширтэн хэсэг зогслоо. Тайлж чадсангүй.

Харин хэсэг хугацааны дараа тоонуудыг уншив. Өнгөц харвал учир нь үл тайлагдах эдгээр тоо шатахууны үнийн өнгөрсөн, өнөө, ирээдүйн илэрхийлэл байв. Нэгэн цагт 2000 төгрөгийг давж байсан литр шатахууны үнийг эхний тоо илтгэнэ. Удаах нь газрын тосны үнэ унасан өнөө үед Монголд худалдах шатахууны боломжит үнэ. Мэдээж шатахууны олон төрлийн татварыг хасч тооцвол литр түлш 1000 төгрөгөөр үнэлэгдэх боломжтой.

Тэгвэл 400 нь ирээдүйн шатахууны үнэ. Итгэхэд бэрх сонсогдож болох ч шатахууны өнөөгийн үнэ дөрөв дахин буурах боломжтой гэсэн тооцоог Монголын газрын тосны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн холбооноос гаргажээ. Гэхдээ монголчууд газрын тосоо боловсруулж чадсан цагт гэдгийг анхаарна уу.

Литр шатахууны үнэ 400 төгрөгт хүрэх боломжтой

Тиймээс ч монголчууд сүүлийн 20 жилийн турш нефть нэрэх үйлдвэрийн талаар ярьж, мөрөөдөж байна. Дорнодын Матад, Дорноговийн Сайншандад гэхчлэн газрын тосны үйлдвэр байгуулах хувилбарууд өнгөрсөн хугацаанд бодлогын түвшинд яригдаж байсан хэдий ч өнөө хэр нь Монгол Улс шатах, тослох эцсийн бүтээгдэхүүн хараахан үйлдвэрлэж эхлээгүй байна.

Харин хэд хоногийн өмнө энэ мөрөөдөл биелэхэд нэг алхам урагшилсан. Аж үйлдвэрийн яам нефтийн үйлдвэрийн шинэ зураглалаа танилцуулсан. Салбарын сайдын мэдэгдсэнээр Монгол Улс жилд 2.5 сая тонн шатахуун үйлдвэрлэх хүчин чадалтай үйлдвэрийг Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр суманд барина.

Манай улс жилд 1.2 сая тонн шатахууны хэрэглээтэй. Тэгвэл Д.Эрдэнэбат сайдын мэдэгдсэнээр хэрэглээгээ хоёр нугалсан үйлдвэр барих нь. Өөрөөр хэлбэл, энэ үйлдвэр нь дотоодын хэрэгцээгээ хангаад зогсохгүй бүтээгдэхүүнээ экспортлохыг бодлого тодорхойлогчдын шийдвэрээс ойлгож болохоор байна. Тэгвэл монголчуудын хүслийг биелүүлж, шатахуун хэрэглэгчээс худалдаачин болгон дэвшүүлэх нефтийн үйлдвэрийн хүчин чадал, дүр төрх, байршил зэргийг салбарынхан дүрсэлж байна.

ХҮЧИН ЧАДАЛ

Монгол шатахууны харьцангуй бага хэрэгцээтэй. Мөн дэлхийн түлшний томоохон үйлдвэрлэгчидтэй хил залгаа оршдог тул шатахуун экспортлох боломж хомс. Тиймээс өөрийн хэрэгцээ болон экспортын боломжоо тооцон жилд 2.5 сая тонны үйлдвэр байгуулахаар шийдвэрлэснээ Аж үйлдвэрийн яамнаас мэдэгдсэн.

Гүн боловсруулдаг жижиг үйлдвэр Монголд тохиромжтой

Тэгвэл 2.5 сая тонны үйлдвэр нь бага оврын хүчин чадалтайд тооцогддог байна. Бага хэмжээтэй хүнд үйлдвэр нь эдийн засгийн үр ашиг багатай гэдгийг Газрын тосны шинжилгээ, судалгааны "Аргус медиа” компанийн ахлах шинжээч Анастас Гатунок мэдэгдлээ. Тиймээс газрын тосны үнэ хямдарсан энэ үед дэлхий даяар бага оврын үйлдвэрүүдээ хаах, эсвэл өргөтгөж байгаа аж. Учир нь тэд 40 сая тонн шатахуун боловсруулдаг аварга үйлдвэрүүдтэй үр ашгийн хувьд өрсөлдөж чадахгүйд хүрчээ.

ЧАНАР

Монгол Улс евро-2 маркийн шатахуун импортолж, хэрэглэдэг. Тэгвэл энэ түлш нь хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө ихтэй болохыг албаныхан хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч хямдыг бодолцон өнөөг хүртэл хэрэглэсээр байгааг ч хэлдэг юм. Гэтэл Европын орнууд энэ түлшийг хэдийнээ халж, евро-3, 4, 5-ыг хэрэглэж байна. Хойд хөрш л гэхэд 2010 онд шатахууны чанарын журам боловсруулж, таван жилийн дотор евро-5 стандартад бүрэн шилжжээ.

Мөн үйлдвэрүүдийнхээ боловсруулалтыг чанаржуулж эхэлсэн. ОХУ 2014 онд нэгдсэн хөтөлбөр эхлүүлж, 2020 он гэхэд дахин боловсруулдаг 120 үйлдвэртэй болохоор төлөвлөжээ. Одоогийн байдлаар 50 орчим үйлдвэрийг гүн боловсруулдаг болгожээ.

Энэ жишгийн дагуу шинэ үйлдвэрээ байгуулах ёстой гэж ШУТИС-ийн Геологийн сургуулийн багш Ж.Цэвээнжав үзэж байна. Гэхдээ өндөр чанарын түлш үйлдвэрлэдэг бага оврын үйлдвэр дэлхийд цөөн байдаг аж. Технологийн хувьд боломжтой гэдгийг "Аргус медиа” компанийн ахлах шинжээч мэдэгдсэн. Тухайлбал, бага оврын нэгэн үйлдвэр евро-3,4 стандартын шатахуун гаргадаг. Энэ газрын тос боловсруулах технологийн хамгийн дээд хөгжил нь аж. Тиймээс энэ технологийг ашиглахад их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардлагатай байна.

БАЙРШИЛ

Нефть нэрэх үйлдвэрийн байршил өнөөг хүртэл маргаантай байсан. Засгийн газрын сонгосон байршил болох Бор-Өндөрийг зарим мэргэжилтэн шүүмжилж байна. Түүхий эд, зах зээл, дэд бүтэцтэй ойр тул Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр суманд үйлдвэр барихаар сонгосон гэж Аж үйлдвэрийн яамнаас мэдэгдсэн. Тэгвэл Улаанбаатар төмөр зам нийгэмлэгийн дарга Л.Пүрэвбаатар "Монголын хамгийн хямд тээвэр болох төмөр замын гол шугамыг дагасан байх ёстой” гэж үзэж байна.

• Монгол Улс 2.5 сая тонн шатахууны хүчин чадалтай үйлдвэр барина.
• Үйлдвэрийн барилгыг Хятадтай, тоног төхөөрөмжийг нь барууны орнуудтай хамтран шийдэх нь зүйтэй.
• Шатахуунд жилд 1.5 тэрбум ам.долларыг гадагш урсгадаг.

Мөн Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Содном "Түүхий эдийг тогтмол, найдвартай хангахын тулд ОХУ-аас газрын тос худалдан авах хэрэгтэй. Хойд хөршөөс газрын тос авахад ойр байх ёстой учраас Дарханд барих нь зүйтэй” гэж дүгнэж байна. Тэрчлэн үйлдвэр барихаар хөрөнгө оруулж буй тал байршлаа сонгох хэрэгтэй гэж үзэх мэргэжилтнүүд ч байна.

ДЭД БҮТЭЦ

Дарханд нефтийн үйлдвэр байгуулбал газрын тос болон үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн зөөхөд нэмж 600 орчим цистерн шаардлагатай гэсэн тооцоо гарчээ. Тиймээс Засгийн газар Дарханд барихаас татгалзсан байна. Өөрөөр хэлбэл, газрын тос болон шатахуун зөөх дэд бүтэц нь үйлдвэрийн байршлыг тогтооход үндсэн үүрэг гүйцэтгэх аж. Тиймээс дэлхий даяар нефтийн үйлдвэрийг далайн эргийн ойролцоо эсвэл газрын тосны ордын дэргэд барьдаг байна. Салбарын мэргэжилтнүүд манай өмнөд бүсэд шатахууны хэрэглээ нэмэгдэж буй тул Чойрт үйлдвэр баривал тохиромжтой гэж үзэж байна.

ЭЗЭМШИЛ

ОХУ, Хятадын зарим үйлдвэрийг эс тооцвол ихэнх нефтийн үйлдвэр нийтийн эзэмшилд байдгийг олон улсын шинжээч онцолж байна. Тухайлбал, Австрийн 10 сая тонны хүчин чадалтай нэгэн үйлдвэрийн ердөө 10 хувь тус улсын иргэдийн мэдэлд байдаг. Харин үлдсэн хувийг нь гадаадын хөрөнгө оруулагчид эзэмшдэг. Тухайлбал, компанийн 12 хувийг Саудын Арабын хөрөнгө оруулалтын сан эзэмшдэг. Тиймээс тухайн үйлдвэрийн аюулгүй байдал нь олон хөрөнгө оруулагчийн анхаарлын төвд байдаг аж. Нефтийн үйлдвэр нь хэн нэгний бус нийтийнх байснаараа илүү тогтвортой үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

Монголд барихад тохирох нефтийн үйлдвэрийн дүр төрхийг олон улсын шинжээчид, компанийн захирлууд, эрдэмтэн судлаачид гаргалаа. Монголчуудын мөрөөдлийн үйлдвэр нь 2.5 сая тонн газрын тосыг гүн боловсруулдаг, нийтийн эзэмшлийн, түүхий эд, зах зээлд ойр, хийн хоолой барихад тохиромжтой байх ёстой аж. Мөн үйлдвэрийн барилгыг Хятадтай, тоног төхөөрөмжийг нь барууны орнуудтай хамтран шийдвэл илүү үр ашигтай гэдгийг "Аргус медиа” компанийн ахлах шинжээч Анастас Гатунок зөвлөж байна.

Монгол Улс зөвхөн шатахуунд жилд 1.5 тэрбум ам.долларыг гадагш урсгадаг. Энэ төлбөрийн тэнцэл муудах, ам.доллар 2000 төгрөгийг давахад хүргэж буй гол шалтгаан. Хэрэв дотооддоо шатахуун үйлдвэрлэдэг болчихвол энэ хэмжээний ам.доллар дотоодод үлдэнэ. Энэ нь төлбөрийн тэнцлийг сайжруулж, эдийн засаг, мөнгөний бодлогыг зөв чиглүүлэхэд чухал алхам болохыг салбарынхан хэлж байна.

Тэрчлэн нефть нэрэх үйлдвэрийг дагаж 40 орчим жижиг, дунд үйлдвэр хөгждөг. Энэ мэт Монгол Улсын эдийн засагт үзүүлэх нөлөө дэндүү их. Тиймээс дотооддоо нефть боловсруулах үйлдвэр байгуулах шаардлагатай. Үүний тулд дээрх олон үзүүлэлтийг үндэслэн, тооцоотой хөдлөх, шийдвэр гаргах нь үйлдвэр барихаасаа ч илүү чухал гэдгийг онцолж байна.

Г.Байгал

Засгийн газрын мэдээ